Н.Е. Иванов аатынан Бөтүҥ орто оскуолатын бибилэтиэкэтигэр Амма улууһун эмтээх отторун туһунан сэргэх кэпсэтии уонна маастар кылаас буолла.
Ол курдук, Болугур нэһилиэгин олохтооҕо, үлэ бэтэрээнэ, биолог-учуонай, Амма биллэр отоһута, эмчитэ Мария Евсеевна Петрова уонна Амматааҕы эдэр натуралистар станцияларын педагога Александра Николаевна Киренская ыҥырыылаах ыалдьыт буоланнар, биһиэхэ анаан Аммабыт эмтээх үнээйилэрин туһунан билиһиннэрдилэр. Александра Николаевна Мария Евсеевнаны кытта хайдах билсибитин уонна кинини кытта Амма эмтээх үүнээйилэрин үөрэтиитигэр, хомуйуутугар үлэлэһэн баран, Амма улууһун брендовай чэйдэрин оҥорон, киэҥ араҥаҕа атыыга таһааран дьон махталын ылалларын туһунан сырдатта.
Александра Николаевна, Амма улууһа Арассыыйа географическай уопсастыбата ыытар “Арассыыйа дьиктилэрэ” диэн бэстибээлин чэрчитинэн Москубаҕа уонна Санкт Петербурга саха норуотун үгэстэрин, ырыатын-тойугун билиһиннэрэн, Амма үүнээйилэриттэн хайдах чэй оҥорорго, эмтээх отторун туһунан маастар-кылааһыгар көрдөрөн кэлбитин кэпсээтэ. Дьон олус сэргээбитин бэлиэтээтэ.
Оттон Мария Евсеевна, өр сыллаах муспут уопутуттан үллэһиннэ, отторун көрдөрдө, доруобуйаҕа туох туһалаахтарын ыйда.
– Былыр нууччалар кучуттан (Иван чай) копорскай чэйи оҥороллоро. Ону Бүөтүр I (Петр I) ыраахтааҕы саҕана атыыһыттар валюта оннугар туттубуттара. Нуучча чэйэ аһара үчүгэй буолан, кытайдар ырыынактарын былдьата сыспыттара. Онон Арассыыйа чэйин утары күүстээх үлэ ыытыллыбыта. Ол түмүгэр, биһиги чэйбит аан дойду ырыынагыттан үтүрүллүбүтэ. 1917 сыллаахха, өрөбүлүүссүйэ кэнниттэн, Арассыыйаҕа копорскай чэйи оҥоруу букатыннаахтык тохтообута. Аммалар кытай «дорообо» чэйин олох уруккуттан билэллэр эбит. Былыргы үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, Амма соморсуннарын өбүгэлэрин сорохторо, нууччаларга дьаһаах (ясак) төлөөмөөрү, XVII үйэҕэ Кытайга көһөн барбыттар. Бу дьон өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри Саха сиринээҕи аймахтарын кытта ыкса билсэ олорбуттар. Бэйэлэрэ эрэ билэр кистэлэҥ ыллыктарынан хардарыта сылдьыһар, ылсар-бэрсэр эбиттэр. Ол да иһин буолуо, 1844 сыллаахха ыраахтааҕы экспедициятын харчытынан 74 аттаах Соморсун таһаҕасчыта Учур хайаларын быыһынан Кытайтан Саха сиригэр копорскай чэйи аҕалбыттара биллэр.
Бэйэм туспунан эттэхпинэ, отуттан тахса сыл эмтээх отторунан дьарыктанабын. «Амма чэйэ» диэн түмсүүлээхпит. Саха сирин үүнээйитэ туһата элбэх, чуолаан Аммабыт үүнээйитэ олус эмтээх. Киһиэхэ төрөөбүт дойдутун ото-маһа этигэр-хааныгар ордук чугас, онон түргэнник үтүөрдэр, эмтиир. Норуот мэдиссиинэтигэр В. Кондаков оскуолатыгар уонна А.Федоров уһуйааныгар үөрэммитим. Владимирскай уобалас биллэр отоһута Александр Вяземскай ыстатыйаларынан сирдэтэн, копорскай чэйи оҥорорго үөрэммитим. Билигин аймахтарым, билэр дьонум көрдөһүүлэринэн эмтээх чэйдэри оҥоробун. Биллэн турар, эмтээх отунан сэрэхтээхтик дьарыктаныахха наада. Үксүгэр айылҕаҕа чугас киһи хомуйара, хатарара ордук. Чэй киһи доруобуйатыгар сүҥкэн туһалаах: киһини уоскутар, утутар, бааһы, искэни үтүөрдэр, иһи-үөһү ыраастыыр. Бу чэйдэри киһи сааһын уонна ыарыыларын учуоттаан оҥоруохха наада, — диэн сиһилии кэпсээтэ.
Анаан-минээн аҕалбыт отун-маһын быыстапкатын тэлгэтэн көрдөрдө. Кини «Айылҕа эмтээх сүмэһинэ» уонна «Чэй кистэлэҥин арыйбыт отоһут Мария Петрова» диэн икки кинигэлээх эбит. Биһиги оҕолор дьоммутугар кэһии гыныахпыт диэн оттору уонна ньээм-ньээм сибэккититтэн олус үчүгэй сыттаах сайыны санатар мыыла атыыластыбыт.
Кэпсэтии кэннэ, Мария Евсеевна Хаарыйар от (крапива) умнаһыттан харысхал оҥорорго көрдөрдө, үөрэттэ. Оҥорбут оҕолор бары сатаатыбыт диэххэ сөп. Олус үчүгэй дьарык буолла. Кимиэхэ эрэ бастыҥа, кимиэхэ эрэ браслет буолан таҕыста. Бу от саамай күүстээх, араҥаччылыыр, харыстыыр уонна эмтиир көдьүүстээҕин эттэ. Ону таһынан, Аммабыт сиригэр туой буор араас көрүҥэ баар эбит, кинилэр эмиэ эмтээхтэрин, олус туһалаахтарын биллибит.
Оттон биһиги, бэһис-алтыс кылаас оҕолоро, атахпыт анныгар баар тэпсилгэн буолар оппут-маспыт, сирбит-буорбут, тааспыт эргиччи эмтээҕин, киһи доруобуйатыгар туһалааҕын биллибит, убаастаатыбыт диэн түмүккэ кэллибит.
Бу истиҥ сэһэргэһии кэннэ олохпутугар туһаныахпыт, тарҕатыахпыт диэн бэйэбитигэр эрэнэбит. Онон, оҕолор, олорор түөлбэҕит отун-маһын харыстаан, үөрэтиҥ уонна туһаныҥ диэн ыҥырабыт!
Нелли Гурьева, Влада Попова, “Сайдам” медиа киин чилиэннэрэ,
V кылаас үөрэнээччилэрэ,
Бөтүҥ, Амма.
Кэскил14.ру