«Эрчим» медиакиин оҕолоро бу күннэргэ «Дьол туһугар» диэн хоһоон кинигэтин тутан олус үөрдүбүт. Кинигэни Дүллүкүттэн сылдьар ХИФУ устудьуона Светлана Егорова — Сыдьаайар Кылыстаах суруйбут. Мин кинилиин тэйиччиттэн суруйсан, интэриэһиргиир ыйытыыларбын биэрдим. Света эппиэттииргэ тута сөбүлэһэн үөртэ.
— Бэйэҥ тускунан кылгастык билиһиннэриэҥ дуо?
— Үөһээ-Бүлүү улууһун Дүллүкү нэһилиэгэр Дьөгүөрэптэр дьиэ кэргэҥҥэ иккис оҕонон күн сирин көрбүтүм, Дүллүкү орто оскуолатын бүтэрбитим.
— Хаһааҥҥыттан хоһоон суруйуутунан дьарыктанаҕыный?
— Хоһоон суруйуутунан олох кырабыттан, маҥнайгы кылааска киириэхпиттэн дьарыктанан саҕалаабытым. Маҥнайгы учууталым Чомчоева Клара Васильевна салайыытынан, көмөтүнэн бастакы хардыыларбын оҥорбутум. Кэлин, ахсыс кылаастан оскуоланы бүтэриэхпэр диэри Антонина Ивановна Афанасьева салайааччылаах «Эрчим» коррпоска дьарыктаммытым. «Кэскилгэ» тэттик хоһооннорум, бэлиэтээһиннэрим бэчээттэммиттэрэ.
— Аан бастакы хоһооҥҥун өйдүүгүн? Туох туһунан этэй? Хайдах суруллан тахсыбытай?
— Саамай бастакы хоһоонум чопчу бу диэн этэр уустук. Аан бастаан көннөрү тулалыыр эйгэм — оонньуурдарым, куоскам, саас кэлиитин эҥин туһунан хоһуйарга холонор этим. Оттон аан маҥнай хоһоон суруйарга иэйии киирбитин өйдүүбүн. Ол төрдүс кылааска үөрэнэ сырыттахпына күһүн этэ. Маҥнайгы хаар түһэн, тоҥоруулар буоланнар, халлаан улам тымныйан барбыта, ынах-сүөһү мэччирэҥтэн кэлэн тиэргэннэргэ мустубута, оҕо аймах сыыйа таһырдьа оонньуур кэмэ кылгаан, киэһэтин дьиэҕэ олорор буолбута. Мин тоҕо эрэ илиим кычыгыланыар диэри ити кэм туһунан хоһоон суруйуохпун баҕарбытым, саҥа тэтэрээти арыйан биэс-хас строфалаах хоһоону бооччойон кэбиспитим. Хоһоон суруйарга иэйии киирэрин ити түгэҥҥэ аан маҥнай билбитим. Хомойуох иһин, ол тэтэрээтим сүппүт, оттон хоһоонум өйбөр хаалбатах.
— Оҕо сылдьан «Кэскил» хаһыаты ааҕар этиҥ дуо?
— Оскуолаҕа үөрэнэр кэммэр биһиги дьиэ кэргэн «Кэскил» хаһыаты тиһигин быспакка суруттарар этибит. Хас нэдиэлэ ахсын тапталлаах хаһыатым кэлэрин олуһун күүтэрим уонна кэллэ даҕаны тута инниттэн кэннигэр диэри, биир да сирэйи көтүппэккэ, ааҕарым. Миэхэ барыта наһаа интэриэһинэй, сонун буолааччы.
— Ханнык тиэмэҕэ суруйаргын сөбүлүүгүнүй?
— Хоһооннорбун үксүн туох иэйии киирэриттэн сиэттэрэн суруйабын, бэйэм туох эмит санаабын, олоҕу көрүүбүн тириэрдэр гына суруйарбын сөбүлүүбүн. Оттон прозаны ыллахха, сырдык тыыннаах, үтүө түмүктээх, ону таһынан, ааҕааччыны кыратык туохха эмэ үөрэтэр, толкуйдатар кэпсээннэри суруйарбын ордоробун. Кэпсээн ис хоһоонунан туох эмэ уустуктардаах, хараҥа соҕус өрүттэрдээх да буоллаҕына, түмүгэр син биир сырдык санаа, эрэл, үтүөҕэ, үрдүккэ талаһыы баар буоларын сөбүлүүбүн.
-Суруйар ааккын хайдах талбыккыный?
— Дьиҥэр бу ааты букатыннаахтык ылынным диэбэппин. Айар аат булгуччу наада, тугу эмэ толкуйдаатахха сатанар диэн санаанан салайтарбытым. «Сыдьаай» диэн тылы кытта ситимниэхпин баҕарбытым, онтон «кылыс» диэн тылы ыраата барбакка «Санаа кылыс кыыма» диэн хоһоонум аатыттан ылбытым. Ол аата, кылыс диэн манна сэрии сэбигэр эҥин буолбакка сытыы санаа, былыты үтэйэр сырдык, сардаҥа диэҥҥэ дьүөрэлии. Аа-дьуо баҕар ааппын уларытыам дии саныыбын.
— Хоһоон суруйар иэйии эйиэхэ хаһан, хайдах киирэрий?
— Хоһоон суруйуута миэхэ бэйэтэ туспа кэмнээх курдук. Көннөрү бу бэйэм күннээҕи өйбүнэн сылдьан хоһоон айарым тоҕо эрэ уустук буолар, соччо санаам сыппат. Дьэ, ол оннугар прозаҕа үлэлиэхпин сөп, онно иэйии киирэр. Оттон хоһоон суруйуута — олох ураты дьикти турук. Ааспыт сылга, үһүс кууруска үөрэнэ сылдьан «тэһитэ кэйдэрбит» курдук буолбутум, хас күн ахсын кэриэтэ, ардыгар күҥҥэ иккилии эҥин хоһоону суруйа сылдьыбытым. Олох атын, ураты турукка киирэн хаалбытым, наар өйбөр хоһоон строкалара кутуллан кэлэ тураллар, аны ону суруйбатахпына «ыанньыйан хаалбыт» курдукпун, суруйдахпына эрэ «һуу» гынабын. Ол кэмҥэ, төһө да баҕарбытым иһин, прозаны үчүгэйдик түптээн суруйбат этим. Суруйа сатыыбын, ылсабын даҕаны, син биир хоһооҥҥо төннө турабын. Оннук 2-3 ый иһигэр, омуннаатахха, сүүсчэкэ хоһоону суруйбутум. Онтон сыыйа-баайа «күннээҕи өйбөр-санаабар» төннүбүтүм, ол кэннэ аҕыйах, биирдиилээн эрэ хоһооннору суруйдум. Аныгыскыга хаһан оннук «тэһэ кэйдэрии» киирэрин билбэппин. Биллэн турар, туох эмит күүстээх иэйииттэн, тапталтан эбэтэр бэйэбэр сорудах бэринэн биирдии-иккилии хоһоону хайа баҕарар кэмҥэ суруйуохпун сөп, ол эрээри күннэтэ элбэх хоһоону суруйарга туох эрэ ураты турук ирдэнэр быһыылаах.
-Билигин ханна үөрэнэ сылдьарыҥ туһунан кэпсиигин?
-Билигин мин ХИФУ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн «Айар үлэһит» идэтигэр 4-с кууруска үөрэнэ сылдьабын. Манна айар-суруйар дьоҕурдаах устудьуоннарга үүнэргэ-сайдарга бары кыах баар. Биһиги үөрэхпит сүрүн уратыта — чуолаан саха литературатын үөрэтэбит уонна сахалыы суруйарга, санаабытын сахалыы сааһылаан этэргэ, сахабыт тылын сөпкө, таба туһанарга үөрэнэбит. Маны таһынан, «Сэргэлээх уоттара» литературнай түмсүүгэ дьарыктанабын. Түмсүүнү билигин Попова Матрена Петровна салайар. Мин бу дьоҕус хоһооннорум хомуурунньуга кини сүүрэн-көтөн, «Сэргэлээх уоттарын» чэрчитинэн, «Көмүөл» кыһаҕа таҕыста. Түгэнинэн туһанан, айар куттаах, суруйар баҕалаах оҕолору «Айар үлэһит» идэтигэр кэлэн үөрэниҥ диэн ыҥырыахпын баҕарабын. Манна эһиги чопчу үөрэх бырагыраамматынан эрэ муҥурдаммакка, суруйар дьоҕургутун сайыннарыаххыт, ырааҕы-киэҥи анаара, толкуйдуу, ырыта үөрэниэххит. Ол инники олоххутугар туһалаах буолара саарбаҕа суох.
-Үөрэххин бүтэрдэххинэ, ханна үлэлиир былааннааххыный?
-Инникини быһа этэн кэбиспэппин. Үөрэхпин этэҥҥэ түмүктээтэхпинэ, салгыы суол арыллан, көстөн иһиэ диэн эрэнэбин. Бу үөрэҕи бүтэрбит, үөрэнэ да сылдьар оҕолор «Саха» Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньаҕа, «Айар» кинигэ кыһатыгар, литературнай музейга, хаһыаттарга, библиотекаларга, оскуолаҕа саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлииллэр. Онон үөрэхпит олус киэҥ хабааннаах.
Ыйытыыларбар эппиэттээбитиҥ иһин махтал! Айар дьарыккар ситиһиилэри баҕарабын.
Светлана бу иккис кинигэтэ буолар. Бастакыта нууччалыы тылынан » Открывая завесу сердца» диэн ааттанан тахсыбыт. Кини өссө 9 кылааска үөрэнэ сылдьан » Кэскил» хаһыат үбүлүөйүгэр анабыл хоһоону суруйбут эбит. Хоһоону биһирээн, хаһыат бастакы сирэйигэр бэчээттээбиттэр.
Кэскил
“Кэскил” – оҕо хаһыата,
Үүнэр ыччат сүбэһитэ,
Истиҥ иэйии илдьитэ,
Талба талаан кэрэһитэ.
Саҥа сонун кэһиитин
Сырыы аайы бэлэхтиир,
Сырдык санаа кэрэтин
Аһаҕастык сэһэргиир.
“Кэскил” барахсан доҕор буолар,
Уустук кэмҥэ уоскутар,
Билиини-көрүүнү тарҕатар,
Үрдүк суолга кынаттыыр.
Тапталлаах хаһыаппыт
Туругура туруохтун,
Эрэллээх сирдьиппит
Күнтэн күн тупсуохтун.
Биһиги түмсүүбүтүгэр дьарыктаммыт, «Кэскил» доҕоругар Светлана Егороваҕа-Сыдьаайар Кылыстаахха суруйар идэтин сайыннара турарыгар, үөрэҕин бүтэрэн дьоһун үлэһит буоларыгар баҕарабыт.
Сааскыйа Васильева, 10 кылаас, «Эрчим» медиакиин, Дүллүкү, Үөһээ Бүлүү