Дьокуускай куоракка кулун тутар 17-18 күннэригэр II төгүлүн «Ийэ тыл» форум ыытылла турар. Тэрээһин сүрүн сыала улуустарга «Ийэ тыл» түмсүүлэрин салгыы тэрийии, «Ийэ тыл» бэйэтин салайынар тутулун чопчулааһын буолла.
Форум маҥнайгы күнүгэр кыттааччылар түһүлгэлэринэн үлэлээтилэр. Ол курдук, Өрөспүүбүлүкэтээҕи интэринээт-лиссиэй бибилэтиэкэтин хоһугар «Уһуйааҥҥа оҕо сахалыы саҥатын сайыннарыы» диэн кэпсэтии, санаа үллэстиитэ ыытылынна. Бу түһүлгэни Вилюяна Никитина, АН Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын чинчийэр үнүстүүт билим үлэһитэ, «Ийэ тыл кэскилэ» уопсастыбаннай түмсүү салайааччыта, Сардаана Захарова, Дьокуускай куорат «Кэскил» уһуйаанын салайааччыта салайан ыыттылар.
Тэрээһиҥҥэ биир өйдөөх-санаалааах, биир кыһалҕалаах уһуйааан иитээччилэрэ, үлэһиттэрэ, уопсастыбанньыктар, үөрэх салаатын салайааччылара, төрөппүттэр муһуннулар. Саҥа үүнэн эрэр кэнчээри ыччаппыт ийэ тыллаах буоларын туһугар ханнык үлэ ыытар, хайдах дьаһалы ылар туһунан сүбэлэстилэр.
Чахчы даҕаны, оҕо сахалыы саҥарыыта күн бүгүн сытыытык турбут кыһалҕа буолар. Онон, бүгүн өрөспүүбүлүкэ араас муннугуттан мустубут иитээччилэр бу кыһалҕа тула ханнык үлэ ыыталларын уопут атастастылар. Ол курдук, Вилюяна Никитина төрөппүтү кытта үлэҕэ болҕомтотун уурда:
Төрөппүтү кытта күүстээх үлэ барыахтаах: төрөппүт баҕарбат, сатаабат, кыайбат диэн баран олорбоккобут, биһиги, исписэлиистэр, ньыманы баһылыыр, анал үөрэхтээх дьон хайдах гынан кини оҕотун кытта дьарыктаннаҕына, оҕону сахалыы саҥардар кыахтааҕый диэн тиэрдиэхтээхпит. Тоҕо диэтэххэ, сахалыы эйгэлээх улуустар сахалыы уһуйааннарыгар, оскуолаларыгар чинчийии түмүгүнэн төрөппүт 98% оҕо сахалыы саҥарыахтааҕын өйдүүр. Оттон анаан дьарыктанара аҥаара эрэ — 45%.
Бүгүн «Айар» кинигэ бэчээтин кыһатыттан эрэдээктэр Алина Бурцева тылы сайыннарар остуол оонньууларын уһуйаан иитээччилэригэр билиһиннэрдэ. Холобур, күнү-дьылы, чаһыны үөрэтэр, оҕо логикатын сайыннарар сэргэх оонньуулары көрдөрдө.
«Сайдыс» оҕону сайыннарар киин учууталлара Мария Фомина уонна Наина Юмшанова бэйэлэрэ үөрэтэр ньымаларынан оҥоһуллубут саха төрүт дорҕооннорун, дьуптуоннарын сөпкө ааҕарга уонна суруйарга үөрэтэр «һөҕүҥ» көмө тэтэрээти сырдаттылар. Бастатан туран, оҕо ханнык тылга хайа дорҕоон баарын ойууттан көрөн, хоһоону үөрэтэн, ааҕан билиэҕин сөп. Иккиһинэн, сахалыы дорҕооннору сөпкө суруйа үөрэнэр: хас биирдии дорҕоон элеменнэриттэн саҕалаан, дорҕооннору бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимниир буолар.
Татьяна Жиркова, норуот үөрэҕин тарҕатааччы, «Олох үөрэҕэ» норуот педагогическай киинин салайааччыта: «Төрүт үгэстэрбит сүттэхтэринэ, ийэ тылбыт ону кытары тэҥҥэ барсан хаалар. Ол иһин уһуйааннарга төрүт дьарыктары, омук төрүт үгэһин, олох уонна норуот үөрэҕин киллэрдэхпитинэ эрэ тылбыт баар буолар диэни чопчу билэбит» , — диэн бэлиэтээтэ.
Төрөппүтү кытта үлэ уопутун Дьокуускай куорат «Кэскил» уһуйаанын социальнай педагога Жанна Барашкова кэпсээтэ. 2023 сылтан төрөөбүт тылга уонна былыр-былыргыттан кэлбит уонна аныгы үгэстэргэ тирэнэр «Эркээйи эргиирэ» бырагырааманан хас биирдии үөрэх дьылыгар өбүгэ үгэстэриттэн саҕалаан, бэйэ төрүччүтүн үөрэтиигэ тиийэ, тиэмэтин саҥардан, дириҥэтэн үлэлии олороллорун сиһилии кэпсээтэ.
Ирина Сорова, үөрэҕирии эйгэтин үлэһитэ, оҕо сахалыы саҥалаах буоларыгар төрөппүт кыһаллыыта биир сүрүннүүр буоларын бэлиэтээн эттэ:
Төрөппүт кыһаллар буоллаҕына, куорат да оҕото сахалыы саҥарар буолар. Биһиги дьиэ кэргэммитигэр төрөөбүт тылын биэрдэхпитинэ, оҕобутугар нуучча тылын үөрэппэтэхпитинэ даҕаны тас эйгэттэн тута үөрэнэр. Уһуйааҥҥа алын бөлөх төрөппүттэригэр аналлаах исписэлиистэри, ыҥырыылаах ыалдьыттары, уопуттаах төрөппүттэри ыҥыран, өйдөтөр үлэни, итинник хабааннаах тэрээһиннэри үчүгэйдик ыытыахха наада. Иитээччилэр оҕоҕо уһуйааҥҥа бастакы олуктарын уурар дьон буолаллар, ол иһин кинилэргэ наһаа сүгүрүйэбин.
Маннык тэрээһиҥҥэ өрөспүүбүлүкэ араас муннугуттан уһуйаан үгүс иитээччитэ, үлэһитэ мустубута оҕо сахалыы саҥатын сайыннарыы элбэх киһини долгутарын, бу кыһалҕа куоракка эрэ буолбакка тыа олоҕор эмиэ сытыытык турарын туоһулуур. Оҕо төрөөбүт тылынан сайа саҥарыыта, сахалыы эйгэҕэ улаатыыта — иитээччи уонна төрөппүт быстыспат үлэлэрэ буоларын хас биирдии ийэ уонна аҕа өйдүөхтээх!
Кэскил14.ру