Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет тыйаатырыгар айылҕаттан айдарыылаах, Амма улууһун Эмис нэһилиэгиттэн төрүттээх саха норуотугар номох буолбут ырыаһыт Екатерина Афанасьевна Захарова – Саха Күөрэгэйэ төрөөбүтэ 105 сааһыгар анаммыт музыкальнай испиктээк үрдүк таһымҥа буолан ааста.
Бу испиктээк нөҥүө Катя кыыс чэпчэкитэ суох олоҕун көрөммүн уйадыйдым. Оскуола эрдэхтэн биһиги “Екатерина Захарова-Саха Күөрэгэйэ ырыаһыттаах Эмис нэһилиэгиттэн сылдьабыт” диэн киэн тутта улааппыппыт. Онтон бүгүн режиссер Марианна Васильевна Ефимова Екатерина Афанасьевна Захарова олоҕун, кини талаанын туһунан сыанаҕа туруоран көрдөрдө. Ырыаһыт төрөөбүтэ 105 сылыгар анаммыт буолан, испиктээккэ 105 киһи кыттыыны ылан оонньоото. Амма улууһун уус-уран холбоһуктара, култуура коллективтара, ол иһигэр мин биир дойдулаахтарым Эмис нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ кыттыыны ыллылар.
Екатерина Захарова Эмис нэһилиэгэр Күрдьэх диэн алааска 1920 сыллаахха от ыйын 9 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. Кыра сааһыгар төрөппүттэрин сүтэрэн, балтытын Марияны, быраатын Давиды кытта эбэлээх эһэтэ ииппиттэр. 1929-1932 сс. Эмис начальнай оскуолатыгар Чыраайы алааска Ньукулай Попов дьиэтигэр үөрэммит. Салгыы ыаллыы сытар Алтан нэһилиэгин оскуолатыгар үөрэммит. Тулаайах оҕоҕо ас-таҥас кырыымчыга кыһалҕаны үөскэтэн, ситэ үөрэммэтэх.
Эһэтэ барахсан сиэнэ кыыс ыллыыр талаанын өтө көрөн буолуо, үлэ булунарыгар диэн куоракка балтыгар Евдокия Назаровна Никифороваҕа ыыппыт. Куоракка саха тыйаатырын артыыстара ыллыырын бэлиэтии көрөннөр бэйэлэригэр үлэҕэ ыҥырбыттар. Екатерина Захарова ыллыыр талаана арыллар дьолугар 1935 сыллаахха сахалартан бастакы композитор Марк Жирков үөрэҕиттэн кэлэн улахан хору тэрийэр. Катя кыыс кэрэ куолаһын истэн, сөҕөн-махтайан, кинини кытта үлэлэһэн саҕалыыр, куолаһын чочуйар.
Бу кэмҥэ Катяҕа күүс-көмө, ыллыыр талаана арылларыгар өйөбүл буолбут биир сүдү киһинэн биир дойдулааҕа, кэлин норуот поэта буолбут Владимир Михайлович Новиков-Күннүк Уурастыырап буолар. Катя Захарова кини хоһооннорун ырыа гынан көтүппүт. Күннүк Уурастыырап ырыаһыт буолан үүнэн тахсан иһэр талааннаах кыыска элбэхтик сүбэлиир-амалыыр эбит. Екатерина Захарова саамай үүнэр-сайдар кэмигэр Күннүк Уурастыырап “Кэҕэ”, ”Бырастыы, эн Кавказ”, “Көлүкэчээн”, “Үрүмэччи маҥан ат” хоһоонноругар Марк Жирков матыыптаан нуоталаабыт ырыаларын толорон, саха дьонун кутун-сүрүн тутан, “Саха Күөрэгэйэ” диэн номоххо киирэр ырыаһыт буола үүммүт.
Екатерина Захарова 1939 сыллаахха Москваҕа сахалыы ырыалары аан бастаан пластинкаларга суруйтарбыт. Искусство үлэһиттэриттэн аан бастакынан “Саха АССР 15 сыла” бэлиэнэн наҕараадаламмыт. Бу туһунан испиктээккэ көрөммүн оҕо эрэдэхпиттэн аатын истэ улааппыт киһибинэн киэн туттуум өссө улаатта.
1940 сыллаахха Катя кыыс Воронеж куоракка музыкальнай училищеҕа үөрэнэ барбыт. Сотору кэминэн Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланан дойдутугар төннөн кэлэн, тапталлаах тыйаатырыгар үлэлээбит. Сэрии ыар сылларын тулуйалларыгар дьонугар-сэргэтигэр өй-санаа өйөбүлүнэн буолбут, талаанын, сүрэҕин сылааһын барытын норуотугар анаабыт.
Екатерина Захарова 1944 сыллаахха Свердловскайдааҕы консерваторияҕа үөрэнэ барарыан иннинэ дойдутугар Эмискэ Күөрэлэҕэ ыһыахха сылдьар. Кини онно ат тэлиэгэтин үрдүгэр туран Туйаарыма Куо бар дьонун кытта бырастыылаһар ырыатын ыллаабыт. Ыһыахха кэлбит дойдутун дьоно ону истэн уйадыйан, ытаспыттар. Ол туһунан Зинаида Семеновна Федорова дьүөгэтигэр, биһиги эдьиийбитигэр, билигин 90 саастаах Евдокия Егоровна Пестереваҕа куруук ахтан ааһар эбит.
– Оччолорго Сиинэ 10-лаах кыыс. Дьоно ыһыахха илдьэ барбыттар. “Дьоннор Катя Захарова ыллаабытыгар ытаабыттарын олох умунубаппын. Оҕо буоламмын буоллаҕа, киһи ыллыырыгар дьоннор тоҕо ытаһар буоллахтарай диэн муодарҕаабытым эрээри, Саха Күөрэгэйэ ыллыырын истэммин испэр туох эрэ хамсаабытын өйдүүбүн” диэн дьүөгэм Сиинэ наар кэпсиир буолара, – диэн Евдокия Егоровна ахтан ааһар.
Бу түгэн испиктээк түмүктүүр чааһын биир саамай күүстээх өрүтэ буолла диэн көрдүм. Биһиги Күөрэлэбитигэр 80-тан тахса сыл буолан ааспыт, билигин номох буолан кэпсэнэр түгэни режиссер Марианна Васильевна Ефимова киһини долгутар гына туруорбут. Балта Маайа, быраата Давид далбаатыы хаалаллара миигин ордук долгутта. Тулаайах хаалбыт бииргэ төрөөбүттэр хайдахтаах курдук бэйэ-бэйэлэригэр күүскэ тардыһалларый, эдьиийдэрин таптыылларый… Киһи маны көрө олорон «Екатерина Захарова тоҕо уһуннук олорботоҕой…» диигин.
Ити ыһыах кэнниттэн кини Свердловскайга үөрэнэ барар эрээри доруобуйата мөлтөөн төннөн кэлэр. 1945 сыллаахха саас ыалдьан өлөр, 25 эрэ сааһыгар…
Екатерина Захарова оруолун, кини төрөөн, олорон ааспыт кэмиттэн биир үйэ ааспытын кэнниттэн, саҥа эдэр көлүөнэ талааннаах артыыстара Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет тыйаатырын сүрүн солистката, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыската, норуоттар икки ардыларынааҕы X национальнай “Онегин” опера ырыаһыттарын бириэмийэтин куонкуруһун кыайыылааҕа, Эмис нэһилиэгиттэн төрүттээх, ааттыын да Саха Күөрэгэйигэр майгынныыр, Екатерина Захарова уонна В.А. Босиков аатынан Музыка Үрдүкү оскуолатын устудьуонката, РФ үтүөлээх, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската, биһиги биир дойдулаахпыт Нина Чигирева сырдык аатыгар ыытыллыбыт вокалистар уонна концертмейстардар өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэрин бастакы истиэпэннээх лауреата Анастасия Черноградская толордулар.
Екатерина Захарова-Саха Күөрэгэйэ олоҕун, айар үлэтин туһунан кэпсиир испиктээккэ дьон үтүө санаатын көрдүм. Екатерина Захарова «Саха Күөрэгэйэ» буола үүнэн тахсарыгар киниэхэ элбэх киһи көмөлөспүт, сүбэ-ама буолбут. Ол түмүгэр саха искусствотыгар улахан сайдыы барбыт. Талааннаах киһи тула композитор, суруйааччылар, тыйаатыр артыыстара – бары түмсэннэр саха искусствотын туһугар биир хамаанда буолан үлэлээбиттэр.
Эрчим НИКОЛАЕВ, И.Е. Винокуров аатынан
Намнааҕы педколледж 1 куурсун устудьуона
Гаврил Прокопьев хаартыскалара, А.Д. Макарова аатынан
култуура уонна искусство колледжын устудьуона