Олунньу 27-28 күнүгэр Хадаар нэһилиэгэр «Развитие моей малой Родиный» стратегическай дьылабыай оонньуу буолан ааста. «Кэскил» медиа-оскуола эдэр кэрэспэдьиэннэрэ Хадаар бааһынай хаһаайыстыбаларыгар сылдьан үлэни-хамнаһы билистилэр.
Биһиги хамаандабыт аҕам Радомир Николаевич Ксенофонтов хаһаайыстыбатыгар сырытта. Аҕам ийэбин Яна Васильевна Климованы кытта сүөһү иитиитинэн дьарыктаммыттара 13 сыл буолла.
Төрөппүттэрим эрдэ куоракка олоро сылдьыбыттар. Куорат тэтимнээх олоҕун сырсартан сылайан да буолуо, тыа сиригэр тахсан сүөһүтэ-аста иитиэххэ, хаһаайыстыбата тэриниэххэ диэн быһаарыммыттар.
Аҕам олус үлэһит. Хаһаайыстыбабыт барыта кини эрэллээх илиитигэр баар. Ийэм Яна Васильевна бэйэтин кэмигэр артыыс буолартан аккаастанан дьиэ кэргэнин талбыта. Билигин хаһаайыстыбабыт саамай тутаах, эрэллээх киһитэ.
Хаһаайыстыбабыт олус кэрэ көстүүлээх сиргэ турар. Сыыры таҥнары сүүрэн түстүлэр да, ойбонноро бу турар.
2025 сыллаахха эргэ хотоннорун көһөрөн, икки ый курдугунан, күһүн сэндвич панель матырыйаалынан сып-сырдык саҥа хотон туттубуттара. Үлэлииргэ табыгастаах, киэҥ-куоҥ. Түннүгэ сырдык буоллун диэн тилэри гыммыта. Аҕам этэринэн, сэндвич буолан, сиигэ сатаан барбат. Ол иһин икки өттүттэн вентиляция олордон биэрбитэ. Иннэ гынан сиигин тардан, үөһээ таһааран иһэр.
Билиҥҥи туругунан, 35 төбөлөөхпүт. Ыанар ынахпыт – 18. Билигин 14-дэ төрөөтө, ньирэйдэрэ үксэ тыһылар. Аны 4 төрүүрэ хаалла. Быйыл оппут хаачыстыбата үчүгэй буолан, үүттэрэ өлгөм. Ардахтаах дьылга от хаачыстыбата мөлтөх буолар – ынах сирэн сиэбэт.
Сайын ынахтарбытын ийэбитин кытта дойканан ыыбыт. Ол кэмҥэ аҕам Радомир Николаевич уолаттарын кытта үс тыраахтарынан отун оттуур. Аныгы дьон сиэринэн, от мунньар, охсор, пресстиир техникалаахтар.
Биһиги дьиэ кэргэн хара буору (чернозем) оҥорон, атыыга таһараар. Ынахтарбыт сааҕын биир сиргэ чөмөх кутабыт. Сотору-сотору тыраахтарынан буккуйабыт. «Салгын киирдэҕинэ, түргэнник ситэр», – диэн этэр аҕам. Массыынатынан тиэйэн, Хадаарга эрэ буолбакка, чугас сытар нэһилиэктэргэ, Чурапчыга кытта киллэрэн атыылыыр. Бензин ороскуотун сабынарыгар эбии дохуот буолар.
От үүммүт дьылыгар аҕам оту кыайа-хото оттуур. Окко наадыйар улуустарга атыылыыр. Холобур, былырыын Томполорго атыылаабыта.
Дьонум хотонноругар сарсыарда 6 чааска тахсаллар. Билигин ынахтарбыт төрөөннөр, 12 ч. саҕана биирдэ бүтэн киирэллэр. Онтон ынахтарын уулатан, от уган киэһэ 4-5 чаас саҕана бүтэллэр.
Биир үөр сылгылаахпыт. Сороҕо аймахтарбыт киэннэрэ. Аҕам этэринэн, быйыл сылгыга үчүгэй сыл буолла. Мантан саас хатаабатаҕына, сылгы туруга үчүгэй. Алаастарга охтуу билиҥҥитэ суох. «Сылгыга маннык үчүгэй дьыл буолбатаҕа ыраатта», – диир аҕам. Сылгыларын сүрдээх үчүгэйдик көрөр. Оннооҕор «ку-ку-ку» диэн саҥардаҕына, сылгылара истэн сүүрэн кэлэллэрин курдук үөрэппитэ.
Сүөһүнү иитии улахан үлэттэн, сыраттан тахсар. Аҕам бааһынай хаһаайыстыбатын сүрдээх үчүгэйдик ааҕынан-суоттанан салайар дии саныыбын. Сүөһүттэн ылар харчыбытын мунньан саҥа дьиэ тутуннубут, куоракка квартира ылбыппыт. Аҕам икки массыыналаах.
Ийэлээх аҕам «үлэлиир киһи баҕа санаатын толорор» диэн куруук этэллэр. Ийэм биир улахан ыра санаатын толорбута – улахан экраннаах баҕалаах телевизорын ылбыта. Аҕам дьиэтигэр толору хааччыллыыны киллэрэн, куорат сириттэн туох да атына суох дьиэҕэ олоробут.
Онон мин тыа сиригэр олорор үчүгэй диибин. Манна олоҕу салгыыр дьон биһиги буолабыт.
Алена КСЕНОФОНТОВА, IX кылаас,
С.Д Флегонтов аатынан Хадаар орто оскуолата, Чурапчы
Ааптар хаартыскалара
Валерия Готовцева видеота, XI кылаас,
М.Н. Готовцев аатынан Танда орто оскуолата, Уус Алдан