Тохсунньу 21-23 күннэригэр үөрэх үлэһиттэрин Тохсунньу ыйдааҕы сүбэ мунньаҕа буола турар. Үөрэх үлэһиттэригэр анаан араас хабааннаах тэрээһиннэр ыытыллаллар. Бүгүн «Үлэ кыбаарталыгар» Бүтүн Арассыыйатааҕы куонкурус кыайыылаахтара маастар-кылаастары ыыттылар. Кыттааччылар бэйэлэрин педагогическай уопуттарын, ураты ньымаларын үллэһиннилэр.
Таатта улууһун С.Р.Кулачиков-Эллэй аатынан Чычымах орто оскуолатын учууталлара Иванова Дария Егоровна, Кулаковская Надежда Николаевна салайыытынан оҕолор III Бүтүн Арассыыйатааҕы оҕо экологическай форумун кыайыылаахтара буолбуттар. Бу улахан хабааннаах тэрээһин туһунан кэлбит ыалдьыттарга кэпсээтилэр. Форум алтынньы ый 14-15 күүннэригэр буолбут. Саха сирин аатыттан С.Р.Кулачиков-Эллэй аатынан Чычымах орто оскуолатыттан 8 оҕо кыттыыны ылан кэлбит. «Лучший цифровой проект экологии» номинацияҕа бастыҥ аатын сүкпүттэр.
— «Чычымах орто оскуолата экологическай хайысхалаах. 28-с сылбытын экологическай үлэнэн дьарыктанабыт. «Эрчим» диэн экологическай оҕолор түмсүүлэрэ баар. Оҕолор араас бырайыактарга, куонкурустарга кытталлар. Биһиги бу бырайыакка кыттарга бэлэм курдук этибит. Оҕолорбут тиэмэлэрэ араас-араас. Ким эрэ йифровой датчигынан ууну, ким эрэ алаастары, тыалары, сири-буору үөрэтэр.Форумҥа кыттыбыт тиэмэлэрбит манныктар:
- Канаева Лиза, 11 кылаас – «Научный волонтерский опыт.»
- Комиссарова Чэмэлиинэ, 11 кылаас – «Исследование качество воды на озерах села Чычымах Таттинского улуса РС (Я). »
- Кириллина Нарыйа, 10 класс – «Использование спутниковых карт для изучения состояния аласных ландшафтов территории Амгинского наслега. »
- Павлов Айсен, 10 кылаас – Экотур в «Куолума — Чаппанда»
- Малышева Ангелина, – «Исследование состояния лесов территории села Чычымах Таттинского улуса с помощью дистанционного зондирования Земли. »
- Малышев Юра – «Семейное эковолонтерство. »
- Дмитриева Кэскилээнэ – «Погодные заметки «Күннүк»: следы потепления.»
- Канаева Айаана – «Раздельный сбор с детства»
Уопсайа 8 оҕолоох бара сырыттыбыт. Куонкурус тиэмэлэрэ биһиэхэ сороҕо суох этэ. Барыларын тус туспа хайысхаҕа кытыннараары уопуппутун түмэн оҥорбуппут. Холобур, Лиза научнай волонтерствонан 2020 сыллаахтан дьарыктаммыта. “Научное лето» диэн Өлүөхүмэлэр тэрийэр үлэлэригэр киирбиппит. Онтон 2023 сыллаахтан Новосибирскай университет «Школьники и волонтеры науки» диэн бырайыактарыгар кыттыспыппыт. Хас сыл аайы үлэлэри оҥотторон ыланнар, научнай базаларын кэҥэтэллэригэр биһиги туһаммыттара, үөрүүнэн көмөлөспүппүт. Канаева Айаана бырайыага бөх хомуйуутунан 2023 сыллаахтан дьарыктаммыппыт. Арассыыйаҕа «ZW — нулевой отход» диэн бырайыак суруйан кыайбыппыт. Иннэ гынан, ити үлэбитин түмэн эмиэ кэпсээбитэ. Барыта сөп түбэһэн, үлэлии сылдьар үлэбитин түмэн кытынныбыт. Оҕолор дэлби астынан, сүргэлэрэ көтөҕүллэн кэлбиттэрэ. Ытыс үөһээ сырыттыбыт. Кэлэрбитигэр, барарбытыгар автобустар илдьэ сылдьаллар, тэрээһин бөҕө, оҕолорго барыларыгар колонка бэлэхтээтилэр. Салгыы бырайыакптын сайыннарыахтаахпыт. Айылҕабыт уларыйыытын кэтээн көрүөхтээхпит, хайдах көмүскэллээх буоларбытын толкуйдуохтаахпыт. Билиҥҥи кэмҥэ олус тоҕоостоох тиэмэни талбыппыт. Саайт нөҥүө учуонайдары түмэн, бииргэ үлэлээн сыстан, кэтэнн этээн көрүүбүтүн кэҥэтиэхпитин баҕарабыт. Сайын лааҕырдаах буолан үлэбит тохтоло суох бара турар.
Салгыы дьон-сэргэ болҕомтотун «Социальный педагог-2025» региональнай күрэх кыайыылааҕа, А.Г. уонна И.Г. Чиряевтар ааттарынан Дьокуускай куорат национальнай гимназия социальнай педагога Ульяна Ильинична Турчина тарта. Ульяна Ильинична оҕолорго анаан буруйу кэһиини оҕолорго өйдөтөргө аналлаах остуол оонньуутун оҥорбут. Ол туһунан биһиэхэ маннык кэпсээтэ:
— «Остуол оонньуутун сыала-соруга оҕону буруйу кэһииттэн туоратыыга, өйдөтүү үлэтин ыытарга, бэйэтин быраабын сокуону билэргэ үөрэтэр. Быраабылата олус судургу. Старт диэн хамаандаттан саҕалаан финишка тиийиэхтээх. Бу баран иһэн оонньооччу араас моһоллору көрсөр. Нүөмэринэн карточканан боппуруоһу талан ылар. Административнай уонна холуобунай дьыалаҕа боппуруостар бааллар. Оҕолорго ыйытыыларга хоруйдааннар фишка ылаллар. Бүтэһигэр ким элбэҕи ылбыт кыайыылаах буолар. Ону таһынан ким бастакы финишка тиийбит хамаандата эмиэ кыайыан сөп. Оҕолор бу оонньууну олус сөбүлээтилэр, судургу, боростуой. Оонньуур сирбит – Дьокуускай куорат. Манна Дьокуускай куорат биллэр-көстөр эбийиэктэрэ бааллар. Ол курдук, спорт, култуура дьиэлэрэ, маҕаһыыннар, араас кииннэр. Куһаҕан да миэстэлэр. Холобур, көмпүүтэрдиир кулууптар, бардар, түүннэри үлэлиир кафелар. Бу оонньууга оонньуу сылдьан оҕо билэр буолуохтаах. Дьиэбиттэн үөрэнэр сирбэр үчүгэй сири талыахтаахпын. Быһалыы барар буоллаҕына гаражтар быыстарынан түбэһиэн сөп. Кутталлаах суоллар диэн оҕолор билэ-көрө улааталлар, үөрэнэллэр. Уопсайа 24 боппуруостаах. Оҕолорго интэриэһинэй буоллун диэн араас бэлиэлри уган биэрбиппит. «Стоп» диэн бэлиэҕэ биир хардыыны көтүтэллэр. «Удача» диэн бэлиэҕэ быһалыы иннигэр бараллар. Мэһэйгэ түбэстэхтэринэ суолларын саҥатыгар тиийэн хаалаллар. Ити оҥорорбор техническэй өттүгэр коллегам дириэктэр сүбэһитэ Александр Артурович олус көмөлөспүтэ. Иккиэн олус түргэнник мин идеябын олоххо киллэрбиппит. Бу оонньуу мин үлэлиэхпиттэн викторина курдук этэ. Аны викторинаҕа наар экран баар буолуон наада. Ыксал кэмҥэ суох буолуон сөп. Ол иһин хайдах эрэ уларыппыт киһи диэн остуол оонньуутун оҥорор идея кэлбитэ. Остуол оонньуутун оҕолор олус сөбүлүүллэр. Бэйэм эмиэ дьиэ кэргэммэр оҕолорбун кытта куруук оонньуубут. Кыра оҕолорго чэпчэки боппуруос, улахан оҕолорго боппуруос арыый ыарахан. Оонньуу бэйэлэрин саастарыгар сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллубута».
Бу курдук, куонкурус кыайыылаахтара бүгүн бэйэлэрин уопуттарын, үлэлэрин, ураты ньымаларын үллэһиннилэр. Маастар-кылааска кэлбит дьон саҥа-билиини көрүүнү арыйдылар. Тэрээһин саҥа идиэйэлэри атастаһарга, бырайыактары олоххо киллэрэргэ, салгыы сайдарга туһуламмыт былаһаакканан буолла.