Бииргэ түмсүөххэ,
бииргэ айыахха-тутуохха,
сатабыллаахтык тэриниэххэ!
Саха удьуор сатабыла сайыннын,
култуурата үйэлэргэ сүппэтин!
Быйыл 2026 сыл дойдубутугар Арассыыйа норуоттарын сомоҕолоһууларын, Саха сиригэр Култуура сылларынан биллэриллибитэ. Бу өрөспүүбүлүкэ олохтоохторугар улахан суолталаах, үйэлэри уҥуордаан кэлбит биһиги төрүт култуурабытын, үгэстэрбитин үүнэр көлүөнэҕэ тириэрдэргэ улахан суолталаах сыл буолуоҕа. Тапталлаах Тааттабытыгар биллэриллибит Айар ситим сыла дьон-сэргэ биир санаанан холбоһоругар, саха национальнай култууратын өссө сайыннарар, киэҥ эйгэҕэ таһаарар үлэни күүһүрдэргэ уонна айар кут сайдыытыгар, ситимнэһиитигэр туһуланар.
Онон, үүммүт сыл дириҥ суолтатын, ураты күүһүн иҥэринэн, норуоппут култууратын, төрүт үгэһин сайыннарыыга олус суолталаах үлэни-хамнаһы бииргэ тэрийэн, үүнүү-сайдыы кэскиллээх аартыгын тутуһан “Дьиэ кэргэнтэн бигэ тирэхтээх, төрөөбүт улууһун ытыктыыр, үлэлииргэ баҕалаах кэнчээри ыччаты саха сатабылыгар уһуйар” сыаллаах чемпионат “Оҕо Сатабыла — 10 сыл бииргэ” кулун тутар 20 күнүгэр үбүлүөйдээх тэрээһини сайдам санаалаах, истиҥ-иһирэх сыһыаннаах олорорго үөрэ-көтө түмсэн тэнитиэҕиҥ диэн ыытылынна. Уопсайа 3 хамаанда 57 кыттааччы, 18 эксперт 7 түһүлгэнэн күүстээх, кэрэхсибиллээх үлэни ыыттылар. «Оҕо сатабылын» сыала-соруга: Сатабыл ис тыыныгар оҕону төрүт дьарык уонна аныгы кэм сатабылларын көмөтүнэн такайыы, дьиэ кэргэн-биир хааннаах көлүөнэ тыынын бөҕөргөтүү, сахалыы куолаан иитии-үөрэтии ньыматын тарҕатыы, оҕолору кыра эрдэхтэриттэн бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэр, өйдөһөр, көмүскэһэр тыыҥҥа иитии, онно сөптөөх анал эйгэни тэрийии, оҕону аныгы үлэ ырыынагар бэлэмнээһин, Ийэ тылы харыстааһын эйгэтин тэрийии, педагог уонна наставник суолтатын күүһүрдүү, волонтерскай хамсааһыны өйөөһүн буолар.
Бу “Оҕо Сатабыла” тэрээһин оҕолорго бэйэлэрин сатабылларын, дьоҕурдарын, талааннарын көрдөрөллөрүгэр көлүөнэлэр тэҥҥэ алтыһар эйгэлэрэ тэрилиннэ, ол курдук: эбээ сиэнинээн, эһээ сиэнинээн, төрөппүт оҕотунаан, учуутал үөрэнээччитинээн, дьиэ кэргэн оҕолоро бииргэ, дьүөгэлиилэр, доҕоттор,оскуолаҕа бииргэ үөрэнэр оҕолор биир тэтимҥэ киирэн умсулҕаннаах үлэ дьоҕурун сайыннарар сатабыл ньымаларын өркөн өйдөрүнэн дьоҕурдарын тургуттулар. Ол эрэн, бу бастыҥ диэн ааттанар быраабы сүгэргэ күөн көрсүү эрэ буолбакка, саҥа сатабылы, оҕолорго билиини-көрүүнү, элбэх саҥа доҕоттору бэлэхтиир сатабылы тургутуу буолар. Кыттааччылар салайааччыларыгар кинилэр үлэлэрин таһымын көрдөрүүтэ, айымньылаах саҥа санааларын арыйыы, профессиональный өттүгэр салҕыы сайдыыга көҕүлээһин буолар.
«Оҕо сатабыла» күрэх ааптарынан, сылын ахсын ыытылларыгар муҥура суох кылаатын киллэрбит курэх наставнига, биллэр общественнай деятель, сахалартан бастакы социология билимин доктора, АГУИККИ профессора Ульяна Алексеевна Винокурова буолар.
Күрэх түһүлгэлэрэ:
- “Эбээ сатабыла” — Тирии сыыһыттан сыһыаран панно оҥоруу. Темата “Күн Дьөһөгөй”.
- “Тардыы талах” — Талыы талба тардыы талахтан оонньуурдары, оонньуулары айан оонньотоллор
- “Ийэ тыл, сурук-бичик, сахалыы саҥарыы» — сахалыы тыыннаах хаһыаты таһаарыы.
- «Эһээ сатабыла» — Ытык оҥоруу” оҥоруу.
- “Сатанар”- эргиэн дьаарбаҥката
- “Бэйэ дьарыга» — бэйэтэ дьарыктаах оҕо оҥорон аҕалбыт табаардарын выставкаҕа туруорар, батаран-эргинэн үп-харчы киллэринэр.
- “Күөсчүт сатабыла” — оту буруолатан дьиэни ыраастыырга аналлаах туойтан хомпуор оҥоруу.
Дьиэ кэргэнтэн бигэ тирэхтээх, Ийэ дойдутун ытыктыыр, Үлэлииргэ баҕалаах” кэнчээри ыччаты саха сатабылыгар уһуйар “Оҕо Сатабыла – 10 сыл бииргэ” тэрээһиммит долгутуулаах түмүгэ билиннэ. Ол курдук I миэстэ Уолба хамаандата, II миэстэ Туора Күөл хамаандата, III миэстэ Ытык Күөл хамаандата буоллулар. Кыайыылаахтарга истиҥ эҕэрдэ! Бары кыттааччыларга, экспертарыгар барҕа махталбытын этэбит! Чуолаан Хатастааҕы “Ситим” айымньы дьиэтин директорыгар Саргылана Тарасовна Стручковаҕа, эбии үөрэхтээһин педагогтарыгар Алексей Григорьевич Лаппаровка, Сардана Михайловна Кычкинаҕа, Федора Константиновна Андросоваҕа, Надежда Игорьевна Тюляховаҕа, ЧГИФКиС проректорыгар, педагогическай наука кандидатыгар Галина Гаврильевна Алексееваҕа уонна социологическай наука кандидатыгар, доцент, Арассыыйатааҕы естествозания академиятын профессорыгар Захарова Акулина Егоровнаҕа улахан махталбытын этэбит, кэнчээри ыччаппыт – оҕолорбут, сайдалларыгар күүс – көмө буолан таһаарылаах үлэҕит, улахан кылааккыт инникигэ эрэллээх, кэскиллээх буоллун.
Дьиэ кэргэн ийэ уонна аҕа удьуоруттан ситимнэнэн сатабыллаах, сирдээх-уоттаах буолан төрөөбүт төрүт дойдутун ытыктыыр уонна үүнэр кэнчээри ыччатын олох сатабылларыгар уһуйар ураты ньымалардаах. Олох сатабылыгар оҕону уһуйууга хайдах-туох ньыманы туһанабыт диэн ыйытыкка биһиги тэрилтэбит наука салаатын салайааччыта У.А. Винокурова Оҕо Сатабыла диэн «биһиги ис дьоһуммутугар, ытык өйдөбүллэрбитигэр олохсуйбут оҕону иитэр ньымалары дьиэ-кэргэн сыһыаныгар, төрүт олохпут оҥкулугар тирэҕирэн, тупсаран оҥорор” соругу туруорбута. Ульяна Алексеевна инициативатынан Таатта улууһугар «Сатабыл үөрэҕэ» диэн оҕону араас сатабылларга уһуйар педагогическай технологияны научнай өттүнэн иилээн-саҕалаан, дидактика, технология быһыытынан тарҕатыынан дьарыктаммыт педагогическай наука кандидата,биллиилээх педагог П.П. Кондратьев өр сылларга сыралаһан сайыннарбыт хайысхатын билиһиннэрэр анал семинардары улууска тэрийбиттэрэ биһиги үлэбитигэр төһүү күүс буолла.
П.П. Кондратьев педагогическай технологиятыгар олоҕуран, 2016 сылга саҕаламмыт Профессионалы (JuniorSrills? WorldSkills) бырайыагы сахалыы сатабыл тыыннаан, Таатта иитэр-үөрэтэр кластерын үлэтин эйгэтинэн «Оҕо сатабыла» диэн күрэҕи республикаҕа биир бастакынан 2016 сылга тэрийбиппит. «Сахалыы сатабылы тыыннааһын» диэн ураты ис хоһоонноох, эйгэлээх, көхтөөх буолар эбит. Ол сахалыы сатабыл иитии уратыларыттан тахсар. Саха киһитэ оҕотун кытта бииргэ тутан-хабан, көрөн-истэн, араас сатабылларга үөрэтэр-такайар. Оҕо кинилэр туйахтарын хатарыахтаах, кинилэр сатабылларын удьуордуохтаах, хардарыта кыһамньылаахтык сыһыаннаһарга үөрэниэхтээх.
Оҕо Сатабыла бырайыак сүнньүнэн туруоруллубут сыалбыт-сорукпут толору туолан иһэр, ол курдук, саамай сүрүнэ оҕолорбут бу сатабылтан кынат анньынан бэйэ дьарыктаах буоллулар, онно дьиэ-кэргэн төһүү тирэх буолара көһүннэ. Биир бастыҥ холобурунан Туора Күөл орто оскуолатын үөрэнээччитэ Далаана Ефимова туойтан оҥоһуктары оҥорор бэйэтэ дьарыктаах буолла. Салайааччытынан ийэтэ Любовь Васильевна сүбэтинэн-көмөтүнэн иннин диэки эрэллээхтик хардыылыыр. Бу күрэҕи ыытыахпытыттан ыла Туора Күөл орто оскуолата (сал. О.Н. Гуляева) дьиэ кэргэнин кытта биир ситимҥэ үлэлиирин, ситимин быспатын көрдөрдө. Ол курдук хас сыл аайы эһээ, эбээ уларыйа сылдьан сиэннэринээн кэлэллэрэ, күрэх аайы инники күөҥҥэ сылдьаллара, биир санааҕа киирэн үлэлииллэрэ улахан хайҕаллаах. Ону таһынан Уолба орто оскуолата, салайааччы Боппосова Анна Петровна нэһилиэккэ сылын аайы баҕалаах дьиэ кэргэттэри түмэн күрэхтэри ыыталлара чемпионатка кэлэн кытталларыгар төһүү күүс буолбута көстөр.Сылын аайы “Тардыы талах” — Талыы талба тардыы талахтан оонньуурдары, оонньуулары айан оҥоруулара тубустар тупсан уонна элбээн иһэрэ киһини үөрдэр, сөхтөрөр.
Эһээ-эбээ оҕо сылдьан баһылаабыт дьарыктарын сатабылларын санатан-тилиннэрэн, оччотооҕу кэм оҕото буола түһэннэр, кэрэ кэмнэрин ис туругар киирэннэр, сиэннэрин кытта биир саастаах, дьарыктаах буолан, биир хааннаах көлүөнэлэрин тыынын бөҕөргөтүү сыалын туруорбуппут ситиһилиннэ.
Сахалыы куолаан иитии- үөрэтии ньымаларынан бииргэ төрөөбүттэр — убайтан-эдьиийтэн такайыллан, кыралар араас сатабылларга үөрэнэр эйгэлэрин үөскэтии кэрэхсэбиллээх ньыманан буолла.
Биһиги оҕо тэрилтэлэрин иитиллээччилэрэ тугу илиилэринэн, өйдөрүнэн сатыылларын көрдөрөллөрүгэр дьулуспуппут. Билигин үксүгэр «аралдьытыы» диэн ааттаан, кыра оҕону иитэр программанан үлэлииллэр. Ыллыыр-үҥкүүлүүр буоллулар да, үчүгэйдик иитэллэр эбит дии саныыбыт. Аныгы оҕо сатаан оонньообот туругар киирэн эрэр. Манна туһааннаах иитии эйгэтинэн сахалыы оонньуулар, оонньуурдары оҕолор бэйэлэрэ толкуйдаан, тутан-хабан оҥорон, оонньотон өссө ол ооньууларын сахалыы хоһуйан тылларын сытыылаан сайдаллара көстөр. Ордук талааннаах айааччылар, сылын ахсын инники күөҥҥэ сылдьар Уолба орто оскуолатын оҕолоро буолаллар, быйыл даҕаны Тардыы талах сатабылыгар Иустиния Лазарева, Айаана Семенова (сал. А.П. Боппосова) бастаатылар.
Өссө үрдүк ситиһиибит 2023 сыллаахха Сатабыл Оҕо айымньытын иһинэн үлэлиир Бырайыактыыр киин (сал Портнягина Т.В.) көҕүлээһининэн 995 тыһ. сууммалаах Россиятааҕы Движение первых гранын кыайан Заречный чемпионат Оҕо Сатабыла проега үрдүк таһымҥа ыытыллыбыта.
Өбүгэлэрбит мындыр толкуйдарынан, өркөн өйдөрүнэн олоххо туһалааҕы айан-тутан, оҥорон таһаарар айылҕаттан талааннаах, ураты дьоҕурдаах этилэр. Төрүт дьарык сатабылын баһылаан, олох ыарахаттарын тулуйан, үлэлээн – хамсаан симэлийбэт, эстибэт норуот буолан, күн бүгүҥҥэ диэри кэллэхпит. Оҕо улахан киһиттэн такайыллан, үлэ сатабылларыгар уһуйуллан бэйэтин олоҕун сөпкө тэринэригэр бу «Оҕо Сатабыла» күрэх төһүү күүс буолуо диэн эрэнэбит.
Тааттатааҕы «Сатабыл» оҕо айымньытын дьиэтэ.