Хатас оскуолата бүгүн нэһилиэк таһынан киэҥник биллэр. Манна Уһук Илин соҕотох «Агрокуб» диэн научнай-үөрэтэр лаборатория үлэлиир, онно оҕолор бокстарга оҕуруот аһын үүннэрэллэр уонна роботтары программалыыллар. Оскуола үөрэнээччилэрэ кэнсиэрбэлэммит эт оҥорон Дьокуускай маҕаһыыннарыгар атыылыыллар, онтон хамаандалара араас дойдутааҕы күрэхтэргэ куруук кыайаллар. 2025 сыллаахха оскуолаҕа Россия наукаларын академиятын (РАН) оскуолатын бочуоттаах статуһа иҥэриллибитэ, оннук үрдүк ааты дойду үрдүнэн аҕыйах эрэ оскуола ылбыта.
Маннык үрдүк ситиһиилэри оскуола хайдах ситиспитин уонна инникитин туох былааннааҕын билиэхпин баҕардым. Бу туһунан оскуола директора Николай Владимирович Слепцовы кытта кэпсэттим.
— Биһиги оскуолабытыгар билигин төһө оҕо үөрэнэрий?
— Алтынньы 5 күнүнээҕи туругунан, оскуолаҕа 1- 11-с кылааска диэри 1236 оҕо үөрэнэр. Өссө ордук үөрдэр диэн, олохтоох оҕолор эрэ буолбакка, улуустартан уонна куораттан кэлэн үөрэнэллэр. Биһиги сыалбыт — хас биирдии оҕоҕо усулуобуйа баар буолара уонна кини бэйэтин дьоҕурун арыйарыгар кыах бэриллэрэ.
— Оскуолаҕа кэлиҥҥи кэмҥэ туох уларыйыылар буоллулар?
— Биһиэхэ саамай суолталааҕа — РАН оскуолатын статуһун ылбыппыт буолар. Бу биэс сыллаах үлэбит түмүгэ. Билигин оҕолорбут научнай салайааччыланнылар уонна дьиҥнээх лабораторияларга үлэлиир кыахтаннылар. Биһиги практическай үлэҕэ ордук улахан болҕомтону уурар буоллубут: бырайыактарбыт элбээтилэр, оскуола таһынааҕы учаастакка уонна теплицаларга үлэ кэҥээтэ, айылҕа наукалара үөрэтиллэр кабинеттарын тэриллэрин саҥардынныбыт. Ону таһынан, уруоктары, уруок кэннинээҕи дьарыктары уонна колледжтары, үрдүк үөрэх кыһаларын кытта үлэни сибээстиир «оскуола бырайыагыттан — идэҕэ» диэн биир кэлим суолу тэрийдибит.
— Агрохайысха диэн тугуй?
— Бу судургу «үлэ уруога» эбэтэр оҕуруот аһын үүннэрии эрэ буолбатах. Манна биология, химия, экономика олохторо уонна сыыппара технологиялара бары холбуу киирэллэр. Оҕолор үүнээйини хайдах былаанныырга, үүнүүнү ааҕарга-суруйарга, датчиктары уонна автоматтаммыт систиэмэлэри кытта үлэлииргэ үөрэнэллэр. Элбэх оҕоҕо бу маҥнайгы дьиҥнээх бырайыактара буолар: кинилэр сыал туруоруналлар, ресурсаларын суоттууллар, түмүктэрин суруналлар уонна хамыыһыйа иннигэр үлэлэрин көмүскүүллэр.
— Бу барыта туохтан саҕаламмытай?
— Барыта «Агрокуб» лабораторияттан сибээстээх. 2019 сылтан үлэбит «Хас биирдии оҕо ситиһиитэ» («Успех каждого ребёнка») бырайыак граннаах куонкурсугар кыайыыбыт түмүгүттэн үлэбит саҕламмыта. Биһиги АГАТУ-ну (Арктикатааҕы судаарыстыбаннай агротехнологическай университеты) уонна Россия наукаларын академиятын кытта ыкса үлэлэһэбит, онон үлэбит научнай олохтонно. Билигин бу судургу куруһуок буолбакка, дьиҥнээх чинчийэр үлэ буолар.
— Оскуолаҕа идэни ылыахха сөп дуо?
— Сөп, 9-тан 11-с кылааска диэри үөрэнээччилэр идэлээх үөрэххэ барыахтарын сөп. Биир хайысханан «Трактороведение» буолар: оҕолор A1, B уонна C категориялаах бэйэ айанныыр массыыналары салайарга үөрэнэллэр, оттон тыа хаһаайыстыбата олоххо улахан суолталаах сиригэр бу олус наадалаах сатабыл. Иккис хайысха — «Цветочница»: инникитин сибэкки оҥорооччулар тыыннаах сибэккилэртэн, хаппыт уонна оҥоһуу сибэккилэртэн, атын да матырыйааллартан флористика оҥоһуктарын айаллар, горшокка үүнэр сибэккилэри хайдах туһанары, сири-дойдуну сибэккинэн киэргэтэри баһылыыллар. Ону таһынан, өҥөнү оҥорорго уонна кэлэктиипкэ үлэлииргэ үөрэнэллэр. Онон биһиги оскуолабытыгар хас биирдии оҕо бэйэтин дууһатыгар сөптөөх дьыаланы талыан сөп — хонууга үлэ буоллун эбэтэр кэрэ сибэкки дьөрбөтүн оҥоруу буоллун, уонна маҥнайгы идэлээх сатабылларын өссө оскуоланы бүтэриэхтэригэр диэри ылыналлар.
— Биһиги оҕолорбут куонкурстарга хайдах кыттааччыларый?
— Олус ситиһиилээхтик. Өрөспүүбүлүкэ да, регион да таһымыгар кыттабыт. Бүтүн Россиятааҕы «Көмүс күһүн» («Золотая осень») быыстапкаҕа оҕолорбут кыахтаахтарын дакаастаан, агрооскуолалар ортолоругар бастыҥнар кэккэлэригэр киирдибит. Биһиги бырайыактарбыт кумааҕыга эрэ хаалбаттар: сорох бородуукталарбыт аһылык ырыынагыгар тахсан эрэллэр. Ону таһынан, урбаан олимпиадатыгар кыайыыны ылбыппыт.
— Оскуола науканан эрэ буолбакка, спортивнай кыайыыларынан эмиэ биллэр. «Зарница» туһунан кэпсээҥ эрэ.
— «Зарница 2.0» — «Движение Первых» сүрүн бырайыага, 2024 сылтан ыытыллар. Биһиги военно-патриотическай иитиигэ улахан болҕомтону уурабыт, оскуолабытыгар «Отвага» диэн военно-спортивнай кулууп үлэлиир. 2024 сыллаахха орто бөлөхпүт муниципальнай таһымҥа бастакы миэстэни ылбыта. 2025 сыллаахха орто бөлөх өссө төгүл кыайбыта. Оттон 2026 сыллаахха үс сааһынан көрүҥҥэ (бөлөххө) барытыгар муниципальнай таһымҥа кыайыылаах таҕыстыбыт: улахан бөлөххө 34 хамаанда, орто бөлөххө 23 уонна кыра бөлөххө 23 хамаанда күрэхтэспитэ.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымҥа хамаандаларбыт бары призёр буолбуттара: кыра бөлөх 2-с миэстэни, орто бөлөх 3-с миэстэни, оттон улахан бөлөх 1-кы миэстэни ылбыттара. Салҕыы оҕолорбутун Саха сириттэн Бүтүн Россиятааҕы таһымҥа ыыппыттара, онно кинилэр «Амур» армия састаабыгар киирэн 1-кы миэстэни ылбыттара. Биһиги оҕолорбутунан олус киэн туттабыт.
— Соторутааҕыта оскуолаҕа СТЭМ-киин «Агроинжиниринг» арылынна. Онно туох үлэ баарый?
— СТЭМ диэн наука, технологиялар, инженерия уонна математика буолаллар. Биһиги кииммитигэр бу барыта тыа хаһаайыстыбатын кытта сибээстэһэр. Манна эксперимиэннэри ыытар, микроконтроллердары кытта үлэлиир уонна сири-уоту, микроклиматы, үүнээйи үүнүүтүн ырытар (анализтыыр) анал тэриллээх зоналар бааллар. Киин иһинэн тыа хаһаайыстыбатыгар анаммыт беспилотниктар (БПЛА) үлэлиэхтэрэ: кинилэр хонуулары уонна үүнээйилэри үөһэттэн кэтииргэ көмөлөһөллөр. Оҕолор олоххо баар дьиҥнээх сорудахтары толоруохтара, холобур, автоматтаах уу кутуутун, эбэтэр теплицаҕа температураны хонтуруоллуур систиэмэни толкуйдаан таһаарыахтара.
— Оскуоланы 3–5 сылынан хайдах көрөҕүт?
— Биһиги Хатас оскуолата өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн агротехнология уонна инженерия киинэ буолуон баҕарабыт. Үөрэнээччилэрбит тыа хаһаайыстыбатын, IT уонна атын да эйгэ идэлэрин куттаммакка талар буолалларыгар, ону таһынан наука олоххо хайдах үлэлиирин көрүөхтэрин баҕарабыт. Уонна хас биирдии оҕо бэйэтин толкуйа, бырайыага олус наадалааҕын уонна ону олоххо киллэриэххэ сөптөөҕүн өйдүүрэ биһиэхэ улахан суолталаах.
Биһиги оскуолабыт ааҕарга уонна суоттуурга эрэ буолбакка, бэйэ илиитинэн саҥаны айар үөрүйэххэ үөрэтэр эбит диэн санаалаах директор хоһуттан таҕыстым. Баҕар, хас да сылынан биһигиттэн ким эмэ хонуу үрдүнэн дрону көтүтүө эбэтэр бэйэтин урбаан дьыалатын арыныа.
Динара Богдокумова, IX «В» кылаас
П.Н. уонна Н.Е. Самсоновтар ааттарынан Хатас орто оскуолата