Кэнники кэмҥэ: «Оҕо сахалыы кинигэни аахпат, төрөөбүт тылынан саҥарбат буолла, аны туран үөрэх кыһаларыгар саха тылын үөрэтии чааһын кыччаттылар, тыла суох норуот буолан эрэбит», ₋ диэн киһи эрэ сүрэҕэ ытырыктатыах кэпсэтиилэр улаханнык иһиллэр, ыстатыйалар тэниччи соҕус бэчээттэнэр буоллулар. Ону хара ааныттан «ырааһынан» ылынан ороһуйбакка: «Бээ, туох-ханнык эбитэ буолла?» ₋ диэн ырааҕынан ылан ыйааһынныы, анааран көрө сырыттахпына, «Алта» кинигэ бэчээттиир тэрилтэ салайааччыта, Россия суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Зинаида Архипова оҕо айымньытын суруйууга литературнай күрэх биллэрбитэ.
Мин, оччолорго поэзияттан уратыга өйбүн-санаабын уурбакка сылдьар киһи, улаханнык сэҥээрбэтэрбин даҕаны, көххө суруйан холонон көрөргө санаммытым. Уонна сонно «Дойдулаах оҕо» диэн Хоту Муустаах байҕал кытылын Ийэ Сир оҥостон, кииннэрин түһэрэн, олоҕу сахпыт хоһуун дьон уустук дьылҕаларын, улуу кыайыыларын-хотууларын, муҥнарын-таҥнарын биир уол оҕонон сирэйдээн, кыра оҕо эрдэхпиттэн хаһаас буолбут өйдөбүллэрбин: аҕам сүрэҕэр сөҥө сылдьар дойдутун ахтылҕанын, эбэтин, эһэтин тустарынан күндүркэтэн кэпсээбит ахтыыларын, өйбөр хатанан хаалбыты субуйа тардан ылан оҕолорго кэрэ кэпсээн гынан суруйа олорорбуттан астынан-дуоһуйан, олус табыллан үлэлээбитим.
«Дойдулаах оҕо» биир тыынынан тахсан, Саха cирин ааттаах-суоллаах суруйааччыларын дьүүллэринэн, күрэххэ 200 үлэ киирбититтэн биэс бастыҥ үлэлэртэн биирдэстэрэ буолбутугар, оҕолор ааҕыахтарын сөптөөх айымньы эбит диэн үөрбүтүм.
«Дойдулаах оҕо» сүрэхтэниитэ, бэйэм бара-кэлэ сылдьар буоламмын уһаан-кэҥээн, биир нэдиэлэ анараа эрэ өттүгэр быһаарыллан, оҕолорго ананан суруллубут айымньы оҕолор «дьүүллэригэр» туруохтаах диэн сүбэлэһэн, аныгы саха ыччата туох диирин, хайдах сыанабылы биэрэрин истэр баҕалаахпытын биллэрэн, «Айыы Кыһата» национальнай гимназия салайааччыта Лидия Петровна Шамаеваҕа таҕыстыбыт. Лидия Петровна: «Кинигэни ааҕан, үөрэтэн бараммын биллэриэм», ₋ диэн, «Дойдулаах оҕону» тиксэрдибит. Онтон сарсыҥҥы күнүгэр оҕолорбутугар аахтарыахпытын сөп эбит сөбүлэҥин ыламмыт эбии кинигэ илдьэн биэрдибит. Дьэ, ол кэнниттэн «Дойдулаах оҕо» сүрэхтэнэр «дьылҕата» быһаарыллан, суолбут арыллан, «Айыы Кыһатын» оҕолорун кытары көрсүһүүгэ көҥүл ыллыбыт. Миэхэҕэ ситинник үрдүк таһымнаах, саха төрүт билиитин, сатабылын, өркөн өйүн, мындыр көрүүтүн ийэ куттарыгар илдьэ кэлбит оҕолорбутун, норуот инники кэскилин бүөбэйдээн, харах харатын курдук харыстаан иитиэхтии сылдьар үөрэх кыһата аанын арыйбыта туохха даҕаны тэҥнэммэт чиэс-бочуот буоллаҕа. Ити курдук, «Айыы Кыһата» гимназия саха тылын, литературатын учууталлара Светлана Афанасьевна Липатова, Екатерина Дмитриевна Сивцева, Александра Лукинична Матвеева VI кылаас оҕолоруттан саҕалаан XI кылаастарга тиийэ «Дойдулаах оҕону» ааҕан, оҕолор: «Биһиги көрсүһүүгэ бэлэммит», ₋ диэн биллэрдилэр.
«Айыы Кыһатын» оҕолорун кытары Амма улууһуттан Соморсун нэһилиэгин орто оскуолатын оҕолоро кытта кэлиэхтээхтэрин, бука сэрэйдэххэ, ыраах сир айана кыайтарбатаҕа буолуо буоллаҕа, айылҕаҕа чугас олохтоох оҕолор санааларын истибэтибит. Манна этиэм этэ, инникитин «ыраах-чугас» диэн кэтэмэҕэйдээбэккэ, маннык дириҥ ис хоһоонноох, киэҥи тэлэр сылаас эйгэлээх көрсүһүүлэргэ, инники кэскил туһа диэн тугу да кэрэйбэккэ оҕолору кытыннарар буоллар, өй-санаа, үүнүү-сайдыы бары өттүнэн барыыһырыахпыт турдаҕа.
Дьэ, ол курдук түмүллэ охсон, көхтөөх тэрээһин буолара сабаҕаланна. Оҕолор салайааччылара, саха тылын, литературатын учуутала Варвара Анатольевна Таппыева: «Оҕолорбут «Дойдулаах оҕону» ааҕан баран, арай бары кэриэтэ санааларын этиэхтэрин, кэпсиэхтэрин баҕаран турдулар, онуоха, кэбис, бары кэпсээтэхпитинэ аһары уһаан-тэнийэн хаалыахпыт диэммин кылаастартан иккилии оҕону таллым ээ», ₋ диэн, үөрэтэр оҕолоро көхтөрүн киэн туттан, үөрүүтүн үллэһиннэ.
Биллэн туран, хас табыллыбыт айымньы, сүрэҕи-быары сылаанньытар амтаннаах ас курдук дууһаны угуттуур айымньы, норуот быһыытынан барыбыт ситиибит-хотуубут буоллаҕа. Ол сиэринэн үөрүүнү-көтүүнү үллэстээри уонна сахалыы сиэринэн инники кэскилбитин кытары атах тэпсэн олорон сэһэргэһэр, ыччаппыт санаатын ИСТЭР түгэни мүччү туппат туһугар ыҥырыы сурук ыыталаабытым. Бу иннигэр суруйбутум курдук «Саха оҕото, кэнэҕэски кэскилбит Ийэ Тылы умнан эрэрэ төһө-хачча буолбутуй, ханна тиийбитий уонна онтон Саха сирин инники күөҥҥэ сылдьар суруйааччылара оҕолору кытары сирэй көрсөн олорон сиэрдээх кэпсэтиини, сахалыы сэһэни-сэппэни иилиир-саҕалыыр кэммит номнуо ыраатта эбээт» диэн санаа баара тулуппат буоллаҕа. Кырдьыгы, чахчыны этэр буоллахпына, оҕолору кытары көрсүһүү буолуон биир хонук иннинэ Л.П. Шамаева: «Оҕолорбутун саха суруйааччыларын ааттарын-суолларын этэн билсиһиннэрэ туруохпутун, баһаалыста, кимнээх кэлэллэрин этиэҥ дуо?» ₋ диэбитигэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын союһун чилиэнэ буоларым быһыытынан оҕолор иннилэригэр улахан буруйдаах курдук сананным… Кими даҕаны эһигини кытары көрсө кэлэр киһи баар диэммин этэр кыаҕым суох буолан биэрдэ.
Көрсүһүүбүт арыллыытын түҥ былыргы дорҕоону ийэ кутугар иитиэхтээн, сыыска-буорга түһэрбэттии харыстыы тутан, дьоһун-мааны кэрэ киэһэлэргэ кэһии оҥостон маанылаан туойар ийэ тойуксут Марина Ушницкаяттан астаргын диэн көрдөспүтүм. Кини Иван Гоголев-Кындылы кытары бииргэ алтыһан үлэлэспит, саха литературатын дириҥник хорутан үөрэппит киһи, билигин Клавдия Ильинична Максимова-Сайыына аатынан Духуобунас киинин методиһа, СӨ Общественнай палататын чилиэнэ. Ол курдук ыалдьыттарбытыгар, ааҕааччыларбытыгар кэрэ кэһиилэнэн, ох курдук оҥостон тиийбиппит, оҕолорбут барахсаттар өбүгэ сиэрин тутуһан, дьоро киэһэни тэрийэргэ бэлэм олороллор эбит.
Биһиги, тулалыыр эйгэм дьоно уонна бэйэм, кэпсэтэр кэпсэтиибит уруккуттан даҕаны кинигэ сүрэхтэниитин тула буолааччы. Бу да сырыыга: «Уус-уран айымньыны ырытыыны, анаарыыны ааҕааччы ис түгэххэ бүгэн сытар санаатын арыйарын курдук, туох өй-санаа үөскээн-төрөөн тахсыбытын ойуулаан-дьүһүннээн көрдөрөрүн курдук сатаан салайбыт киһи!» ₋ диэн буолла. Мин Марина Ушницкая суругунан үлэтин, айымньыны ырыппытын даҕаны ааҕа, билэ илик этим. Онон бу көрсүһүүгэ кини «Дойдулаах оҕону» ааҕан, анааран, олус дьикти ырытыы оҥорбута миэхэҕэ соһуччу түгэн уонна арыйыы буолла. «Айымньыны ырытыы маннык буолуохтаах!» ₋ диэн истэ олорон сүтүкпүн булбуттуу үөрдүм. Дьэ, ол эмиэ бэйэтэ туспа кэпсээн.
Онтон туран «Айыы Кыһатын» оҕолоро биирдии-биирдии санааларын үллэһиннилэр, көһүппэтэх өттүбүттэн ыйытыы биэрэннэр соһуттулар даҕаны, толкуйга да түһэрдилэр. Тугу кистиэхпиний, оҕолор учуутал күһэйиитинэн, ыйыытынан-кэрдиитинэн ыйытыылаахтара, этиилээхтэрэ буолуо дии санаабытым.
Арай кэпсэтэр оҕолорум харахтарын өйдөөн көрбүтүм: туох эрэ дьиктини, саҥаны этиэн, кэпсиэн олус баҕалаах өйдөөх харахтар «Кини миигин ИСТЭРГЭ бэлэм дуо?» диэн тургутардыы көрөн тураллар эбит! Сонно тута «Кырдьык даҕаны, мин ИСТЭРГЭ бэлэммин дуо?» диэн санаабын тутан ыллым, «моһуорабын» көннөрөн бүтүннүү кулгаах уонна харах буолан хааллым ону кытары урукку бэйэм ыйытыыбар олус суолталаах харда тиийэн кэллэ: «Биһиги оҕолорбут Ийэ Тылга чугастар, сахалыы саҥалара ханна да сүппэтэх, төрөөбүт тыллара сүрэхтэригэр сипсийэр!».
Онтон биһиги бэйэбит, урукку көлүөнэ дьоно, суруйааччылара, аныгы кэм ыччатын кытары сатаан, бэйэбит тугу эрэ иҥэринэр гына кэпсэтэргэ бэлэммит дуо? Аныгы дьон санаатын өйдөөн-дьүүллээн ИСТЭРГЭ бэлэммит дуо? Суруйааччыбын эрэ дэнэн аҥардастыы «иһитиннэрэр-биллэрэр» кэм ааспыт, суруйар киһи ааҕааччытын ИСТЭР кэмэ кэлбит эбит. Маннык улахан өйдөбүл кэлбитигэр кэрэ кэскил ыччатыгар барҕа махтал! Билигин олорон сыыспыппын саныы-саныыбын, хата, олус үөрэбин. Бу дьикти көрсүһүүгэ оҕолор хоммут уостара өһүллэн, хайдах-туох баарынан арыллан, олус дьикти сэһэн-сэппэн эйгэтигэр киирэн таҕыстым. Уонна эрдэтээҥи: «Саха тыла умнуллуо дуо? Оҕолорбут төрөөбүт тылларын сүтэриэхтэрэ дуо?» ₋ диэн ыйытыыбар хардата: «Барыта баар, кыра даҕаны итээбэтэх, толору эбит». Оҕолорбутугар тиэрдиэхтээх кылааппытын бэйэбит тута-хаайа сылдьабыт: киһилии сиэрдээхтик кэпсэтэри сатаабатахпыт, киһилии ИСТИҤ сыһыаны олохтуурга кыһаллыбатахпыт, киһилии көннөрү кэпсэтэргэ үөрэммэтэхпит. Кырдьык даҕаны, биһиги бэйэбит оҕолорбутун, ааҕааччыларбытын ИСТЭРИ сатыыбыт дуо?
Манна даҕатан этиэхпин баҕарабын, «Айыы Кыһата» иитээччилэригэр бары үтүөнү, инники кэскилбит дьолун-соргутун үүннэрэ, бүөбэйдии сылдьар, сахабыт тылыгар – Ийэ Тылга уһуйары сатаабыт дьон бааргытыгар махтанабын! Дьонум-сэргэм махталыгар кыттыһан махталбын этиэм этэ саха норуотун үһүс көлүөнэ тухары тэбэр сүрэҕи абылаабыт, төрөөбүт дойдуга тапталы туойан уйадыппыт, сахалыы ырыаҕа-хоһооҥҥо умсугуппут учууталым, дьиҥ-чахчы норуот сүрэҕинэн сүгүрүйбүт тапталлаах поэта, учууталым Семён Капитонов кэлэн хоһоон ааҕан, оҕолорго тыл минньигэһин тириэрдибитигэр; истиҥник, эдьиийим кэриэтэ саныыр биир идэлээҕим Саргылана Гольдерова, норуот поэтын аатын үрдүктүн тутан, «Мин баар этим түҥ былыр…» диэн олус дириҥи, элбэҕи этэр-биллэрэр тойук курдук хоһоонунан оҕолору күндүлээн, кэрэҕэ уһуйан, сырдык өйдөбүлү сахпытыгар бигэ эрэллээхпин. Бу буоллаҕа оҕону саха тыыныгар уһуйуу, Ийэ Тыл сүмэтин өлбөт мэҥэ уу кэриэтэ сүүрүгүрдүү. Мантан ордук ханнык-туох суруктарынан оҕоҕо Ийэ Тылы саҕыахха сөбүй?
Махтаныам этэ дойдум дьонугар, күндү учууталларбар, нэһилиэгим администрациятыгар, үлэтигэр саамай бэриниилээх библиотекарга, Ксения Алексеевнаҕа, бииргэ төрөөбүт бырааттарбар: «Эһиги баар буолаҥҥыт, эһиги өйөбүлгүт миэхэҕэ олус туһалыыр», – диэн этэбин.
Манна даҕатан, «Алта» кинигэ бэчээтин тэрилтэтин салайааччытыгар Зинаида Архиповаҕа махталбын тиэрдэбин. Бу оҕолорго аналлаах уус-уран айымньы айылларыгар көҕүлээһинин умуллан хаалбатар, салгыы кэҥээн-тэнийэн, сырыы ахсын кэлэр кэскили кытары атах тэпсэн олорон кэпсэтэргэ бэлэм сылтах буолар, чахчы инники кэскили абылыыр, кэрэҕэ уһуйар, сырдыкка сирдиир үтүө төрүөт буолар уус-уран айымньылар үөскүү-тахса турдуннар! Онтон биһиги, суруйааччылар, иитэр оҕолорбут курдук ИСТЭ-БИЛЭ үөрэниэххэйиҥ, үөрэтэр оҕолорбут курдук биир сомоҕо эйгэлээх, эйэлээх, оннук түмсүүлээх дьон буолуоҕуҥ!
Поэт, прозаик Матвеева Любовь-Сүүмэх