Бүгүн, кулун тутар 18 күнүгэр, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар «Ийэ тыл» II форумун сүрүн мунньаҕа ыытылынна. Икки күннээх форум устата Дьокуускайтан, Намтан, Горнайтан, Хаҥаластан, Мэҥэ Хаҥаластан, Уус Алдантан, Чурапчыттан, Тааттаттан, Амматтан, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Ньурба Сунтаар, Өлүөхүмэ улуустарыттан 550- ча улахан киһи уонна 80 оҕо 9 түһүлгэҕэ арахсан киэҥ ис хоһоонноох кэпсэтиилэри ыыттылар.
Мунньаҕы саха норуодунай поэтессата Наталья Михалева — Сайа иилээн-саҕалаан ыытта:
— 1991 сыл ыам ыйын 23 күнүгэр Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕынан национальнай оскуола концепцията бигэргэнэн государство таһымнаах докумуон буолбута. Егор Жирков үөрэх үлэһиттэрин түмэ тардан оҥорбут уонна олоххо киирэри ситиспит концепцията оскуола үлэтигэр туһуламмыт курдук эрээри бүтүн омук, норуот айар күүһүн уһугуннарбыт сүҥкэн хамсааһыны таһаарбыта. Ол хамсааһын чэгиэн күүһүн түмпүт, иэйиилээх долгунун көтөхпүт саҥа тэриллибит «Ийэ тыл» түмсүү этэ. Ол түмсүүгэ Егор Жирков, Багдарыын Сүлбэ, Дапсы, Хомус Уйбаан, Тамаара Петрова, Хабырыыл Филиппов, Ньукулай Максимов, Былатыан Слепцов, Тарас Тарасов, Санаайа курдук саха саарыннара бааллара.
— Сахалыы толкуйдуур оҕону хайдах иитэн таһаарабыт диэн толкуйдуохтаахпыт. Онно мин икки хайысхаҕа тохтуохпун баҕарабын. Оҕону уһуйааҥҥа уонна алын сүһүөххэ сахалыы толкуйдуур гына иитэн таһаарар кыахтаахпыт. Оҕо уһуйааҥҥа тылланар. Бу кэмҥэ иитээччилэр сатабылларыттан оҕо хайах саҥарара олус тутулуктааҕын чинчийиилэр көрдөрөллөр. Онон, бу иитээччилэр түмсүүлэрэ тэриллэн, норуот педагогикатыгар ньымалары оҥорон таһаарар суолу тутуһуохтаахпыт. Ол иһин өрөспүүбүлүкэтээҕи түмсүү бэҕэһээ түһүлгэҕэ тэрилиннэ. Ол сахалыы иитии хайысхатыгар болҕомто уурар буоллахха алын сүһүөххэ ордук математика уруогар ордук болҕомтону ууруохха. Алын сүһүөххэ сахалыы саҥаран толкуйдуур ньыманы тобулар кэмэ. Бу кэмҥэ ол толкуйун олоҕо ууруллар. Ол иһин бэҕэһээ, оскуола түһүлгэлэригэр учууталлар түмсүүлэрэ тэриллиннэ. Оҕо тулалыыр эйгэтин баһылыыр предметтэригэр математикаҕа, тулалыыр эйгэҕэ учуобунньуктар тылбаастаналларыгар салалта өттүттэн болҕомто ууруллара ирдэнэр. Манна үбү көрөн, анал исписиэлиистэри мунньан, тылбаастыыр методиканы чопчулаан үлэ барара буоллар диэн баҕа санаалаахпын.
«Ийэ тыл кэскилэ» уопсастыбаннай хамсааһын салайааччыта Вилюяна Никитина тыл дьиэ кэргэҥҥэ уйаланарын бэлиэтээтэ, бу хайысхаҕа үлэ барарын, дьон-сэргэ, улуустар салалталарын өйөбүллэрэ баарын эттэ:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыытылыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников государственнай былааһы кытта ыкса үлэлэһиини мэктиэлээтэ уонна Өрөспүүбүлүкэҕэ тыл государственнай политикатын сүрүннүүр Тыл сүбэтэ диэн хамыһыйа састааба уларыйарын эттэ. Онно бу «Ийэ тыл» түмсүүттэн 2-3 делегат киирэн тыл политикатын олоххо киллэриигэ көхтөөх кыттыыны ылаллыргар ыҥырда.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ Афанасий Ноев бу сылга өрөсбүүбүлүкэҕэ 29 улууска 42 оҕо ааҕыытын тэрийэр кииннэр тэриллибиттэрин эттэ, бары улуустарга, бибилэтиэкэлэргэ бу ааҕыыны тэрийэр кииннэр баар буолоухтара диэн бигэ эрэллээҕин тиэртэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэххэ уонна билимҥэ министиэристибэтин аатыттан миниистири солбуйааччы Ньургун Павлов тыл эттэ. Төрөөбүт тылы харыстыыр сайыннарар аналлаах государственнай программа үлэтин билиһиннэрдэ.
Икки күн устата буолбут «Ийэ тыл» II форумҥа сахабыт тыла инники дьылҕатын, инники кэскилин, инники сайдыытын быһаардылар. Сахалыы өйү-санааны, сахалыы толкуйу харыстааһыҥҥа туох үлэлэри ыытыахха сөбүн туһунан этиилэри киллэрдилэр.
Саха омук саамай киэн туттуубут, барҕа баайбыт — төрөөбүт сахабыт тыла буолар. Тылбыт сүппэтин-симэлийбэтин туһугар сахабын дэнэр киһи бары сахалыы кэпсэтиини, ааҕыыны элбэтэн, сахалыы эйгэни дьиэ кэргэнигэр тэрийэр тустаах.
Виктория КОЛОДЕЗНИКОВА