1996 сыллаахха өрөспүүбүлүкэбит бастакы бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович Николаев ыйааҕа тахсыаҕыттан, төрөөбүт тылы өрө тутууга, саха тыла судаарыстыбаннай статуһун олоххо киллэрэргэ үлэ ыытыллыбыта. 1996 с. Дьокуускай куорат Национальнай библиотекатыгар аан бастакы «Аман өс» араатардар күрэстэрэ өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллыбыта. Бу күрэс элбэх киһи сэҥээриитин ылбыта.
Игидэй орто оскуолатыгар уһун сылларга история учууталынан үлэлээбит, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, “Барҕарыы” фонда степендиата, “Таатта улууһун сайдыытыгар кылаатын иһин” бэлиэ хаһаайына, «Игидэй нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо”, Анна Павловна Варламова 1997 сыллаахха Игидэй орто оскуолатыгар “Куолу” араатардар күрэстэрин олоххо киллэрбитэ. Бу кэскиллээх курэс быйыл 30 сыл устата биир да сылы көтүппэккэ ыытыллан, үбүлүөйдээх тэрээһинин бэлиэтээтэ. Сыллата кыттааччыта элбээн, географията кэҥээн иһэр. Үгэскэ кубулуйбут «Куолу» араатардар күрэстэрэ алта хайысханан ыытыллар. Ол курдук, уһуйаан, алын сүһүөх уолаттара, дьиэ кэргэн, сахалыы тылынан, нууччалыы тылынан, омуктуу тылынан. Быйылгы күрэскэ: уһуйааҥҥа 11 оҕо, 12 иитээччи уопсайа 23 араатар кытынна, алын сүһүөх уолаттарыгар: сирэй кыттыы 17 үөрэнээччи, ыраахтан 14 араатар кыттыыны ылла.Уопсайа 31 кыттааччы. Дьиэ кэргэн куолутугар 6 ыал кыттыыны ылла. Нууччалыы тылынан барыта 38 кыттааччы. Омук тылынан сирэй кыттыы 40 , ыраахтан 38, барыта 78 араатар английскай тылынан санаатын сааһылаан эттэ.
Төрөөбүт төрүт саха тылына сирэй кыттааччы-60, ыраахтан-16, уопсайа 76 оҕо сахалыы тылынан санаатын сааһылаан саҥарда. Э.К.Пекарскай аатынан Игидэй орто оскуолатыгар быйылгы күрэскэ 252 араатар күөн көрүстэ. Ол курдук: Таатта, Чурапчы, Мэҥэ-Хаҥалас,Амма, Томпо, Нам, Ньурба, Абый, Үөһээ-Дьааҥы, Эбээн-Бытантай, Мирнэй улуустара кытыннылар.
Сахалыы тылынан икки секция үлэлээтэ. Бастакы бөлөх 5-7 к, иккис бөлөх 8-11 кылаас. Бастакы түһүмэххэ оҕолор 12 бэриллибит тематтан, биир теманы талан ылан, санааларын сааһылаан этэллэр. Иккис түһүмэххэ, ыйыллыбыт ойуулаах тылдьыттан көрөн нүөмэринэн бэлиэтэммит уруһуйу сөпкө ааттыыллар.Эрийсиилээх киирсии кэнниттэн түмүк маннык таҕыста.
Орто сүһүөххэ: «Бастыҥ Куолуһут» үрдүк аатын сүктэ-Боппосова Майя Уолба орто оскуолатын 7 кылааһын үөрэнээччитэ.
I Үрдэл. Луковцева Виолетта А.Е.Мординов аатынан Тааттатааҕы лицей 7 кылааһын үөрэнээччитэ.
II Үрдэл. Портнягин Владислав Ытык-Күөл 1 №-х орто оскуолатын 7 кылааһын үөрэнээччитэ.
III Үрдэл. Лазерева Иустиния Уолба орто оскуолатын 7 кылааһын үөрэнээччитэ.
«Хомоҕой тыллаах» анал аат Кондратьева Амелияҕа Томпо улууһун Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатын 5 кылааһын үөрэнээччитэ.
«Айар алыптаах» анал аат Ноенохова Дайаанаҕа Ытык-Куөл 1 №-х орто оскуолатын 6 кылааһын үөрэнээччитэ.
«Тобуллаҕас толкуйдаах» анал аат Тарасов Леваҕа Ытык-Күөл 1 № -х орто оскуолатын 6 кылааһын үөрэнээччитэ.
“Сайдам санаалаах” анал аат Афанасьева Викаҕа Игидэй орто оскуолатын 5 кылааһын үөрэнээччитэ.
Үрдүкү сүһүөхтэргэ.
«Бастыҥ Куолуһут» үрдүк аатын сүктэ Дягилев Никита А.Е. Мординов аатынан Тааттатааҕы лицей 9 кылааһын үөрэнээччитэ.
1 м. Евграфов Эрчим Туора-Күөл орто оскуолатын 11 кылааһын үөрэнээччитэ.
2 м. Неустроева Диана А.Е.Мординов аатынан Тааттатааҕы лицей 8 кылааһын үөрэнээччитэ.
3 м. Максимова Дарина Туора-Күөл орто оскуолатын 9 кылааһын үөрэнээччитэ.
«Сайдам санаалаах» анал аат Лопатина Арианаҕа Игидэй орто оскуолатын 11 кылааһын үөрэнээччитэ.
«Хомоҕой тыллаах» анал аат Григорьев Никитаҕа А.Е.Мординов аатынан Тааттатааҕы лицей 10 кылааһын үөрэнээччитэ.
«Айар алыптаах» анал аат Кузьмина Наринаҕа Туора- Күөл орто оскуолатын 10 кылааһын үөрэнээччитэ.
«Тобуллаҕас толкуйдаах» Попов Сулустаан Туора-Күөл орто оскуолатын 8 кылааһын үөрэнээччитэ.
«Куолу» күрэс саамай интэриэһинэй, дьону тардар түһүмэҕинэн буолар кыайыылаахтар дебаттара.Дебакка үс араас омук тылыттан уонтан тахса кыайыылаах араатар күөн көрсөн биир муҥутуур кыайыылаах тахсан Анна Павловна Варламова оҕолоро, аймахтара туруорбут 5000 солкуобайы уу харчынан бирииһин тутар.
Бу түһүмэххэ оҕолор хастыы эмэ сыл тохтоло суох күрэстэһэн , санааларын сааһылаан этэн сыалларын ситэллэрин бэлиэтиир наадалаах.
Быйылгы дебат кыайыылаҕын үрдүк аатын сүгэн «Бастыҥтан бастыҥ куолуһут» аатын ылла Туора-Күөл 11 кылааһын үөрэнээччитэ, Евграфов Эрчим. Кини үс сылы быһа туруулаһан.Сылтан сыл дьон иннигэр саҥарар дьоҕура тупсан, сайдан сыалын ситтэ.
Дебат дьүүллүүр сүбэтигэр бэрэсэдээтэлинэн үлэлээтэ, Дьокуускай куораттан С.Н.Донской II аатынан идэни үрдэтэр институт саха тылын уонна лэтэрэтиирэтин кафедратын сэбиэдиссэйэ, Ядрихинская Февронья Васильевна. Февронья Васильевна Куолу күрэһигэр сылын аайы дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлиир. Игидэй орто оскуолатын педагог-библиотекэрэ Попова Гизелла Софроновна, Игидэй орто оскуолатын саха тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала Ефимова Варвара Константиновна үс тэҥ баа-йыылаах оҕоттон ол курдук, Игидэй орто оскуолатыттан Лопатина Ариана, Томпо Кириэс-Халдьаайытыттан Тегюрюков Владимир күрэстэспиттэриттэн биир санаанан Евграфов Эрчими таллылар.
Бу курдук сүрдээх тыҥааһыннаахтык, сэргэхтик «Куолу-2026 с» үбүлүөйдээх араатардар күрэстэрин түмүктээтибит. Кэлбит ыалдьыттар дуоһуйа астынан, сирэйдэрэ сырдаан тарҕастылар.
«Сахабыт тыла сайыннын, сайдыа диэн эрэнэбин” диэн улуу убайбыт П.А.Ойуунускай этиитинэн сырдатыыбын түмүктүүбүн.
Варвара ЕФИМОВА,
Таатта
keskil14.ru