Күн уһаан унаарыйбыт, кырыа кыһын омуна уостан эрэр кэмигэр Арассыыйа киин куоратыгар Москваҕа айаннаабыппыт. Бу – Аҕа дойду Улуу сэриитин бойобуой миэстэлэринэн “Эһэлэрбит хорсун быһыылара – биһиги өйдөбүлбүт” байыаннай-патриотическай айан. Чурапчы улууһун “Боотур Уус сыдьааннара” бырагыраама биир хайысхата буолар.
Бу айан миэхэ Арассыыйа устуоруйатын, дьонун-сэргэтин, киэн туттуутун арыйар, сүрэххэ өрүү иҥэн хаалар умнуллубат айан буолара саарбаҕа суох этэ.
МОСКВА. КИИН КУОРАТ
Айаммыт бастакы күннэрин Москва киэҥ-куоҥ көстүүтүттэн саҕалаатыбыт. Москва куорат биир саамай кэрэ көстүүтэ – Воробьевы горы. Хайа үрдүттэн сүдү куораты, киини куораты, аныгы Москва-Сити тутууларын, Кыһыл болуоссаты көрөн, модун Арассыыйа күүһүн иҥэриммит курдук сананным. Кыһыл болуоссакка, Александровскай саадка, Кыһыл болуоссат устун экскурсиялаатыбыт. Былыргы храмнар, кириэппэстэр архитектураларын көрөммүн сүгүрүйдүм. Аҕа дойду Улуу сэриитин кырыктаах кыргыһыыларыгар сэбиэскэй норуот Москва куорат туһугар олохторун толук ууран сэриилэспиттэрэ, кинилэр ортолоругар биһиги биир дойдулаахтарбыт эмиэ. Билигин кинилэр ыччаттара кэлэммит Герой куораппытын Москваны сөҕө-махтайа турдахпыт.
УЛУУ НОВГОРОД. УЛУУ. СҮДҮ. ДИРИҤ
Аатыгар да этиллэрин курдук, Улуу Новгород сүдү уонна дириҥ. Бу Арассыыйа биир кырдьаҕас куората. Улуу Новгороды нуучча куораттарын “аҕата” диэн ааттыыллар. Тыһыынча сыллар аннараа өттүлэригэр Арассыыйа судаарыстыбата бу куораттан саҕаланар. Манна барыта урукку да урукку, былыргы да былыргы тыын баар, хаалан хаалбыт курдук. Улуу Новгороды төрүттүүр Кремль устуоруйата, Ярославскай двор – бу барыта хас эмит үйэлэр тухары сэриини, алдьархайы, кыайыыны, хотторууну, ууту-уоту ортотунан ааспыт күүстээхтэр, модуннар. Улуу Новгородка туран “Древняя Русь” диэн өйдөбүлү олус чугастык ылынаҕын.
СТАРАЙ РУССА. ИЛЬМЕНЬ КҮӨЛ
Салгыы Старай Руссаҕа айаннаатыбыт. Бу Новгород уобалаһын куората. Биһиги иннибитигэр Ильмень күөл хаарынан бүрүллэн сытар. Төһө да билигин чуумпуран сыппытын иһин, 83 сыл аннараа өттүгэр буолбут кырыктаах кыргыһыыны киинэҕэ көрөн, кинигэҕэ ааҕан билэбит. Саха дьонугар бу ордук чугас ыарыылаах, дириҥ сүрэх баастаах өйдөбүл. Бу манна 600 биһиги дьоммут суох буолбута. “Хоту дойду хонноҕуттан хайыһардар дайдылар…” диэн ырыа тылларын оҕо эрдэхпититтэн билэбит. 19-с хайыһар биригээдэтин иннигэр Ильмень күөл кытылын баһылаан, өстөөхтөрү өрө көрдөрбөт уустук сорук турбута. 19-с биригээдэ, үгүс элбэх сүтүктээх да буоллар, бүтэһигэр диэри турууласпыта.
Старай Руссаҕа Хотугулуу-Арҕааҥҥы фронт музейыгар сырыттыбыт. Музей биир ураты эспонатын киэн тутта көрдүбүт. Ол худуоһунньук, муосчут Аким Акимович Бурцев Ильмень күөл кыргыһыытыгар сырдык тыыннарын толук уурбут саха буойуттарыгар анаабыт сэлии муоһуттан оҥоһуга буолар. Кини Уус Алдантан төрүттээх. Биир дойдулааҕа Сергей Васильев-Борогонскай “Ытык Ильмень” поэма-балладатын ааҕан баран 1970 сыллаахха Улуу Кыайыы 25 сылыгар анаан икки миэтэрэттэн тахсан уһуннаах, 68 кг ыйааһыннаах сэлии муоһугар бу экспонаты оҥорбут. Ити курдук Ильмень күөл кыргыһыытыгар кыттыбыт саха буойуттарын хорсун быһыылара сэлии муоһугар үйэтитиллэн, Старай Руссаҕа Хотугулуу-Арҕааҥҥы фронт музейын биир саамай ураты экпоната буолан турар. Киһи киэн тутта көрөр.
Музейга сылдьаммыт 19-с хайыһар биригээдэтин дьоруойдуу быһыыларын истэн, сэрии сылларын ыар тыынын, дьоруойдуу быһыыны өйдөөтүбүт. Илмень күөлүн кытылыгар турар пааматынньыкка сылдьан буойуттар сырдык ааттарыгар сүгүрүйдүбүт, махтанныбыт.
САНКТ-ПЕТЕРБУРГ
Салгыы Санкт-Петербурга тиийдибит. “365 СПБ” отельга быыс-хайа бардыбыт. Эрмитажка сырыттыбыт. Арассыыйа кэрэҕэ тардыһыытын күүһэ, искусство сайдыыта, устуоруйа кэмин кэрдиитин хаамыыта манна баар эбит! Петр I, Елизавета II олохторун, салайар кэмнэрин туһунан кэпсээннэр биһигини ааспыт үйэлэргэ арыаллаатылар. Санкт-Петербург куорат устун экскурсияҕы сылдьан Ленинград куорат блокадатын туһунан ыкса биллибит. “Аллея героев”, сэрии кэминээҕи куорат тулуура, дьулуура, дьоруойдуу быһыылара миигин улаханнык долгутта.
“Эһэлэрбит хорсун быһыылара – биһиги өйдөбүлбүт” байыаннай-патриотическай айаммыт түмүктүүр сирэ — Царское село. Александр Сергеевич Пушкин олоҕун, айар үлэтин сиһилии кэпсээтилэр. Үчүгэй баҕайы саадтар, күөлгэ устар кустар – бу барыта дууһаны уоскутар, кэрэни бэлэхтиир кэмнэр этэ.
Санкт-Петербургтан түүҥҥү поеһынан Москваҕа кэллибит уонна киэһэ Дьокуускайга көттүбүт.
Бу айан биһигини устуоруйаны билэргэ уонна өйүүргэ үөрэттэ. Дойдубут киэҥин-куоҥун, кини кэрэтин көрөн, дойдубут кэскилэ биһиги илиибитигэр баарын өйдөөн кэллибит. Айантан ылбыт уопуппут, астыныбыт инники олохпутугар үтүө сүбэ буолуоҕа. Төрөөбүт дойдубутун, улуу Арассыыйабытын таптааҥ, кинини харыстааҥ!
Аристарх ЛУКИН, Х кылаас,
С.Д. Флегонтов аатынан Хадаар орто оскуолата, Чурапчы