Быйыл оскуолабыт төрүттэммитэ 95 сылын бэлиэтиибит. Бу уһун кэм устата үгүс элбэх ыччаты үөрэххэ, билиигэ уһуйан, элбэх дьоһун дьону иитэн таһаарда. Үбүлүөйү көрсө оскуолабыт дириэктэрин Аида Алексеевна Томскаяны кытта оскуола олоҕун, ситиһиилэрин, инники былааннарын туһунан кэпсэттибит.
– Үтүө күнүнэн убаастабыллаах Аида Алексеевна! Бу улахан даатанан сибээстээн, оскуолабыт историятыгар саамай умнуллубат, долгутуулаах түгэнинэн тугу ааттыа этигитий?
– Мин оскуола историятыгар саамай умнуллубат, долгутуулаах түгэнинэн икки сүрүн кэми ааттыаҕым. Бастакытынан, нэһилиэнньэ үөрэххэ, сырдыкка тардыһыыта, күүстээх баҕата. Ону таһынан, ыаллыы сытар икки нэһилиэк – Хадар уонна Хайахсыт – оҕолору үөрэтэр баҕаттан сүбэлэһэн, оскуола тутарга анаан сиэртибэ хомуйуулара. Ол курдук, оскуоланы тутууга 60 ынах сүөһү, 40 буут арыы, чохоон хомуллубут уонна ким бэрэбинэ маһынан, ким үлэлээн, ким маһы тиэйэн киллэрэн көмөлөспүт. Бу икки нэһилиэк 1920 сыллаахха оскуола тутуутун саҕалааһына – былаастан тутулуга, көмөтө суох тэриллибит улахан благотворительнай акция буолар. Хомойуох иһин, бу бачыым гражданскай сэрии саҕаланан олоххо киирбэккэ хаалбыт. Ол эрээри, дьон сырдыкка, билиигэ тардыһыыта – саамай сүдү уонна умнуллубат түгэн.
Иккиһинэн, дириэктэринэн ананан кэлэн баран, «Сыгынахтаах» алааһы баран көрөр баҕалааҕым. Оскуола балаҕана турбут сирин-өтөҕүн көрөн, оҕолор Хайахсыкка сайдыы кыыма аан бастаан тыкпыт сардаҥатын көрүөхпүн баҕарбытым. Сүбэлэппит дьонум «…Сыгынахтаах билигин дьон оттуур алааһа, өтөх онно суох» диэбиттэрин үрдүнэн, кулун тутар 10 күнүгэр оҕолору кытта образовательнай тур оҥорон Сыгынахтаахха айаннаабыппыт. Онно долгуйбутум диэн, бастакы оскуола өтөҕө, балаҕанын мастара сууллубакка тураллара. Бары да соһуйбуппут, долгуйбуппут уонна үөрбүппүт. Оҕолор алаадьы ууран, Сыгынахтаах алааһын алгыһын ылан, хоһоон ааҕан, квадрокоптерынан устан астынан төннүбүппүт. Бу оскуолабыт сүргэтин өрө көтөхпүт, биһиги устуоруйабытыгар чугаһаппыт олус кэрэ уонна умнуллубат түгэн буолар.
– Эһиги салайар кэмҥитигэр оскуолабыт туох уларыйыыны-тэлэрийиини көрүстэ, туох ситиһиилэриэнэн ордук киэҥ туттаҕытый?
– Бүгүҥҥү күҥҥэ оскуолабыт үлэлиир хайысхата киэҥ. Бу биир аҥаар сыл иһигэр коллектив ситимнээх үлэтин түмүктэрин үс таһымҥа ырытан көрдөххө, федеральнай таһымҥа – «Эдэр профессионаллар уонна оҕолор» национальнай бырайыак «Земскэй учуутал» федеральнай программатыгар кытта сылдьабыт, болдьоҕо: 2025-2030 сс. «Эффективная и конкурентная экономика» диэн национальнай бырайыак чэрчитинэн «Школьная навигация» диэн ситими тэрийэн эрэбит, болдьоҕо 2026 с. Тимченко пуондатын «Среда возможностей» Грант күрэҕэр кыттан, «Айар Креативнай киин» бырайыагынан 891 672 солкуобай гранты ылары ситистибит. Түмүктээһинэ – ахсынньы 2025 с. Бүтүн Арассыыйатааҕы талааннаах ыччат ситиһиилэрин түмэр «Национальное достояние России» куонкуруска оскуолабыттан уопсайа 3 оҕо ситиһиилээхтик кыттыннылар. Лилия Маркова «сельское хозяйство» секцияҕа 1 миэстэ; Сардаана Петрова «биологияҕа» 1 миэстэ; Эдуард Монастырёв «родословие» секциятыгар заочнай этап лауреата буоллулар. Бу барыта оскуолабыт үлэтин таһымын уонна оҕолорбут дьоҕурдарын көрдөрөр.
Онтон өрөспүүбүлүкэ таһымыгар Максим Кирович Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет Мединститутун алын медицинскэй академиятын иһинэн медицинскэй бөлөҕү арыйдыбыт. 2025 сыл ыам ыйыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үбүн министиэристибэтэ тэрийэр «Оскуола көҕүлүүр бүддьүөтэ» өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруһугар кыттабыт. «Мобильные доктора — Добра» диэн бырайыакка ситиһиилээхтик кыттан, өрөспүүбүлүкэттэн уонна улуустан 350 тыһыынча солкуобай кээмэйдээх өйөбүлү ылбыппыт. Инновационнай үөрэхтээһин бырайыактарын олоххо киллэрэр үөрэх тэрилтэлэригэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана олохтообут анал грант куонкуруһугар кыттан, оскуолабыт «Оскуола оҕолорун предпринимательскай компетенцияларын сайыннарыы тыа сирин туруктаах сайдыытын усулуобуйатын быһыытынан» диэн тиэмэнэн өрөспүүбүлүкэ инновационнай үөрэх тэрилтэлэрин ситимигэр киирбитэ. Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах «Моя первая профессия» диэн бырайыакка кыттан, 8 оҕо идэ ылбыта. «Инникигэ хардыы» научнай — практическай кэмпириэнсийэҕэ 9-с кылаастан 2 оҕо кыттан, уопсай түмүккэ Лилия Маркова 2-с, Эдуард Монастырёв 3-с миэстэни ылары ситистилэр.
Улуус уонна оскуола таһымыгар ылан көрдөххө, ситиһиибит элбэх. Ол курдук 10-11 кылаас оҕолоро профильнай үөрэтээһиҥҥэ көстүлэр. А.В. Посельская аатынан Дириҥ нэһилиэгин оҕо ускуустубатын оскуолатын филиала аһыллыбыта. Декоративнай-прикладной искусство кылааһыгар 17 оҕо үөрэнэр. Оҕолору туһалаах сынньалаҥы уонна дьарыктаах буолууну тэрийиигэ «Сыккыс Агро-резиденция» бырайыак үлэтин саҕалаата (I түһүмэх – 2025 сыл). «Алаас алгыһа» диэн ааттаах оскуолаҕа оҥоһуллубут мүөт сөп түбэһэр сертификатын ылыы. Учууталлар методическай таһымнарын үрдэтиини оскуола базатыгар тэрийдибит. Уопсайа икки сылга актуальнай 5 куурсу опыттаах лектордары ыҥыран ыыттыбыт (фольклорга, математикаҕа, инновационнай үлэни тэрийиигэ, доруобуйанан хааччахтаах оҕолорго ФГОС программатынан үөрэтиини тэрийиигэ). Ону таһынан, Институт новых технологий кытта дуогабар түһэристибит, 4-с чиэппэргэ кэлэн учууталлары, оҕолору кытта үлэлиэхтээхтэр.
– Кэлэр кэмҥэ оскуола иннигэр туох улахан сыаллары-соруктары туруораҕытый?
– Билигин биһиги сүрүн былааммыт «Оскуола оҕолорун предпринимательскай сатабылларын сайыннарыы тыа сирин туруктаах сайдыытын усулуобуйата» диэн инновационнай программабытын нэһилиэнньэҕэ киэҥник тарҕатыы. Бу программа чэрчитинэн, авторскай методическай пособиелары таһаарыыны, оҕолор предпринимательскай култуураларын үрдэтэргэ араас тэрээһиннэри ыытыыны, нэһилиэнньэни уонна биир дойдулаахтарбытын кытта бииргэ үлэлэһиини күүһүрдүөхпүт.
Күндү оҕолорбутун, ытыктабыллаах учууталларбытын 95 сыллаах үбүлүөйбүтүнэн истиҥник эҕэрдэлиибин. Эһиэхэ билии-көрүү аартыгар саҥа ситиһиилэри, чэгиэн доруобуйаны, үлэҕитигэр дьоһун түмүктэри баҕарабын. Өрүүтүн дьулуурдаах, көхтөөх буолуҥ, инникигит сырдык, кэскилгит киэнь буоллун! Бииргэ үлэлээн, оскуолабытын өссө үрдүк таһымҥа таһаарыахпыт.
Лилия МАРКОВА, IX кылаас,
А.П. Илларионов аатынан Хайахсыт орто оскуолата, Чурапчы