Саха итэҕэлигэр Таҥха — бу дьыл саамай кистэлэҥнээх, аптаах уонна кутталлаах кэмэ. Бу кэм тохсунньу 7 күнүттэн саҕаланан тохсунньу 19 күнүгэр (Кириһиэнньэҕэ) диэри салҕанар. Биһиги өбүгэлэрбит бу кэрчиги «Таҥха иһиллиир кэмэ» диэн ааттыыллара. «Таҥха» диэн тыл «Таҥха Хаан Тойон» диэн дьылҕа таҥаратын аатыттан тахсар.
Итэҕэл быһыытынан, бу күннэргэ Үөһээ уонна Аллараа дойду ааннара аһыллан, киһи бэйэтин кэскилин, дьылҕатын билгэлиир кыахтанар. Бу кэмҥэ уу иччилэрэ — Сүллүүкүттэр — тахсаллар диэн номох баар. Кинилэр киһи курдук дьүһүннээхтэр, ол эрээри кутуруктаахтар. Сүллүүкүттэр киһи дьылҕатын барытын билэллэр, ол иһин дьон кинилэр кэпсэтэллэрин истэ сатыыллара.
Былыр сахалар Таҥха кэмигэр араас ньыманан билгэлэнэллэрэ:
1) Иһиллээһин. Түүнүн ким да суох сиригэр (тыаҕа, быраҕыллыбыт балаҕаҥҥа, ойбон таһыгар) баран иһиллээһин. Туох тыас иһиллэринэн (чуораан тыаһа, ытааһын, үлэ-хамнас тыаһа) кэлэр сыл хайдах буоларын сылыктыыллара.
2) Остуол хамсатыы. Бу саамай биллэр ньыма. Сахалыы үс атахтаах остуолу тула олорон, иччитин ыҥыран, араас ыйытыыларга хоруй ылаллара. Остуол «сөп» диэтэҕинэ атахтарынан тоҥсуйар эбэтэр хамсаан барар дииллэр.
3) Күрүө ааҕыы. Түүн тахсан, харахтарын сабан туран күрүө маһын кууһаллар. Онтон ааҕан көрөллөр: өскөтүн паара (эргэ) буоллаҕына — олохторо табыллар, кэргэн тахсаллар; паарата суох буоллаҕына — соҕотох хаалыы бэлиэтэ.
4) Бүүрүктэтии. Иһит иһигэр уу кутан баран, онно иннэни эбэтэр атын тэриллэри быраҕан, хайдах түһэринэн билгэлииллэр уонна да атын ньымалар бааллар.
Ньурба улууһун оскуолаларын үөрэнээччилэриттэн Таҥха туһунан тугу билэллэрин, урут истибиттэрин, итэҕэйэллэрин суоҕун, хаһан эмэ таҥхалыы сылдьыбыттарын суоҕун туһунан ыйытык ыыттым.
Руслан Васильев, Н.Н. Чусовской аатынан Антоновка орто оскуолатын 11 кылааһын үөрэнээччитэ:
— Тохсунньу ый ортото буолла да, Саха сиригэр саамай кистэлэҥнээх кэм саҕаланар. Дьон бары Таҥха туһунан кэпсэтэн бараллар. Мин, аныгы кэм оҕото буоламмын, бу туһунан тугу саныырбын уонна биһиги көлүөнэ итэҕэйэрин-суоҕун туһунан суруйарга быһаардым. Таҥха туһунан тугу билэбитий? Кырдьаҕастар этэллэринэн, бу кэмҥэ (тохсунньу 7-тэн 19-гар диэри) аан дойду икки ардыгар баар «ааннар» аһыллан ылаллар. Сүллүүкүттэр ойбонтон тахсаллар, оттон Таҥха Хаан диэн дьылҕа таҥарата дьон олоҕун суруйар диэн буолар. Ити туһунан кыра сылдьан эбээбиттэн элбэхтик истибитим. Оччолорго куттанар буоллахпына, билигин бу биһиги култуурабыт биир саамай интэриэһинэй өрүтэ буоларын өйдүүбүн. Итэҕэйэбит дуу, суох дуу? Билигин барыбыт илиитигэр смартфон, бары Интернеккэ олоробут. Ол эрээри, төһө да «сыыппара» үйэтэ буоллар, киһи ис иһигэр туох эрэ кистэлэҥҥэ тардыһар. Биһиги, 17-лээхтэр, бити-билгэни (знактары) син-биир бэлиэтии көрөбүт. Холобур, түүн дьикти түүлү көрдөххө эбэтэр туох эрэ түбэлтэ буоллаҕына: «Оо, бу мээнэҕэ буолбатах», — диэн саныы охсобут. Итэҕэйэр буоламмыт Таҥха кэмигэр «хайдах буолар эбиппит?» диэн интэриэһиргиибит. Бу судургу итэҕэйии эрэ буолбакка, бэйэбит инникибитигэр эрэлбит курдук. Мин уопутум, биллэн турар, доҕотторбун кытта хаһан эмэ таҥхалаан көрбөтөхпүт диэбэт инибит. Биир сыл сайын эбээбийгэ тахса сылдьан, дьиэбитигэр чуумпуга олорон «иһитиннэрии» (истэ сатааһын) диэни боруобалаабыппыт. Тугу истибиппит дуу, суох дуу — билигин өйдөөбөппүн, ол эрээри ол кэмнээҕи атмосфера, кутталлаах уонна интэриэһинэй этэ. Ити кэмтэн биһиги ыкса доҕордоһон барбыппыт. Ону таһынан, билигин элбэх оҕо хаартынан, кумааҕынан билгэлиирин сөбүлүүр. Бу биһиэхэ биир эмэ киэһэни интэриэһинэйдик атаарар ньыма курдук. Түмүк: Таҥха диэн мээнэ кутталлаах кэпсээннэр буолбатахтар. Бу биһиги өбүгэлэрбит билиилэрэ, кинилэр аан дойдуну хайдах көрөллөрүн кытта ситиммит. Аныгы оҕолор итэҕэйэллэр дуу диэн ыйыттаххытына, мин маннык хоруйдуом этэ: «Биһиги кырдьыгын билбэппит, ол эрээри бу кистэлэҥ биһиги олохпутун өссө интэриэһинэй оҥорорун сөбүлүүбүт».
Розанна Попова, Ньурбачаан орто оскуолата, 11 кылаас:
— Таҥха кэмэ тохсунньу 7 күнүттэн 19 күнүгэр диэри салҕанар. Саха дьоно бу кэмҥэ кэлэр дьылҕаны иһиллэниэххэ сөп диэн итэҕэйэллэр. Билгэлиир ньымалар олус араастар. Эбээлэрбит, эһээлэрбит кэпсииллэринэн, кинилэр оҕо сылдьан эмиэ Таҥха кэмин олус кэрэхсээн, билгэлииллэрин сөбүлүүллэр эбит. Төһө да умсугутуулаах буоллар, Таҥха бэйэтэ туспа сиэрдээх-туомнаах уонна ирдэбиллээх. Онон сэрэнэн, тугу да кэспэккэ билгэлэниэххэ наада диэн саныыбын. Мин сыл ахсын «Төлкө» кинигэнэн билгэлэнэбин. Ийэм кэпсииринэн, кини эдэр сылдьан дьүөгэлэрин кытары бу кинигэнэн «кимиэхэ кэргэн тахсабын?» диэн ыйыппытыгар «суол нөҥүө олорор киһиэхэ» диэн хоруйу ылбыт. Кырдьык, ол суол нөҥүө мин аҕам дьоно олороллор эбит. Онон «Төлкө» кинигэтэ дьиҥнээҕи этэр диэн итэҕэйэбин. Ону таһынан, дьиэ кэргэммин кытары күлүк көрөөччүбүт, онно араас интэриэһинэй ойуулары көрүөххэ сөп. Ол эрээри, сорох билгэлиир ньымалартан сэрэхтээх буолуҥ, сиэри-туому кэспэккэ Танханы иһиллээн.
Женя Николаева, К.Д. Уткин аатынан Марха орто оскуолата, 11 кылаас:
— Бары билэрбитин курдук, тохсунньу 7 күнүттэн 19 күнүгэр диэри «Таҥха иһиллиир кэмэ» диэн саҕаланар. Бу кэмҥэ Үөһээ уонна Аллараа дойду ааннара аһыллар диэн кэпсииллэр. Дьон инники олоҕун билгэлэнэн көрөллөр, араас ньыманы тутталлар. Мин билэрбинэн, тэриэлкэ сүүрдүүтэ, остуол сүүрдүүтэ, күлүк көрүүтэ уонна кинигэнэн билгэлээһин диэннэр бааллар. Мин Таҥхаҕа олус итэҕэйэбин уонна куттанабын. Тоҕо диэтэххэ, сыыһа-халты туттуннахха, инники кэскилгин алдьатыахха сөп диэн кэпсииллэр. Биир өттүттэн таҥхалыахпын олус баҕарабын эрээри, сэрэхэчийэн таҥхалаабаппын. Былыр-былыргыттан араас кэпсээннэр-номохтор биһиги кэммитигэр диэри кэпсэнэн кэллилэр. Олортон биир өйдөөн хаалбытым баар. Үөһээ Бүлүү улууһугар баанньыкка оҕолор мустан таҥхалаабыттар. Биир уол аҕата бу орто дойдуттан барбыт эбит, ол уол аҕатын ыҥырааччы буолбуттар. Онуоха баанньыкка аан аһыллыбыт! Оҕолор куттанан ол уол дьиэтигэр киирбиттэр. Ийэтэ туох буоллугут диэн ыйыппытыгар, ыҥырбыт киһилэрин эппиттэр. Оҕолор сатаан атаарбатахтарын сэрэйэн, ийэтэ улахан уолун таһаарбыт. Уол куттаммытын да иһин, ити дьыаланы түмүктүүрэ эрэ наада буолбут. Ол курдук, баанньыкка киирэн, маннык диэбит: «Бу эн улахан уолуҥ кэллим, бу оҕолор алҕас ыҥырбыттар, баһаалыста бараргар көрдөһөбүн». Онуоха аҕата барбыт. Бу кэпсээни өйдөөн хаалбытым кэннэ дьэ чахчы этим-хааным тарпыта. Таҥха диэн мээнэ оонньуу буолбатах эбит диэн өйдөөбүтүм.
Алина Антонова, Маар орто оскуолата, 11 кылаас:
— Танхалааһын хас да көрүҥнээх. Холобура, сиэркилэнэн инники олоххун көрүөххүн, кинигэнэн эйигин долгутар ыйытыыларга хоруй булуоххун эбэтэр тэриэлкэ сүүрдүөххүн сөп. Былырыын баччаҕа дьүөгэлэрбинээн кинигэнэн билгэлэммиппит. Кинигэ сирэйин уонна устуруокатын талан, ис хоһоонун аахпыппыт. Бастатан туран, үөрэхпит туһунан ыйыппыппыт: «Эксээмэннэрбитин этэҥҥэ туттарыахпыт дуо? Инники олохпутугар туох ыарахаттары көрсүөхпүтүн сөбүй?» — диэн. Кинигэ хоруйдара биһигини олус үөрдүбүттэрэ. Кырдьык, сорох билгэлэрбит туолбуттара — бары эксээмэннэрбитин этэҥҥэ ааспыппыт. Таҥхаҕа саамай кутталлааҕа — сиэри-туому кэһии. Киһи билгэлэниэх иннинэ хайаан да ирдэбилин, бэрээдэгин билиэхтээх. Кинигэнэн билгэлэнии улахан куттала суох буолан, биһиги сэрэнэн, быраабылатын тутуһан оҥорбуппут. Аныгы кэм оҕолоро ханнык баҕарар билгэлэнии сэрэхтээҕин билиэхтээхтэр. Онон мээнэ ылаат да, тэриэлкэ сүүрдүүтэ курдук уустук ньымаларынан дьарыктанар табыллыбат. Бэрээдэги тутуһуу — куттал суох буолуутун мэктиэтэ.
Надя Захарова, А.Н Чусовской аатынан Ньурба техническэй лиссиэйэ, 8 кылаас:
— Мин өйдүүрбүнэн Таҥха диэн сүллүүкүттэр тахсар кэмнэрэ 7-19 тохсунньу күннэригэр буолар. Ол эбэтэр Таҥха диэн инникини өтө көрөр кэм. Бу күннэргэ этэллэринэн аллараа уонна үөһээ аана арыллар кэмэ, сүллүүкүттэр түүн 04:00 чаастан тахсалларын истибитим, уонна ол тахсар түүнүгэр тыаһыа-айдаарыа суохтаахпыт, түүн кирдээх ууну таһырдьа тоҕуо суохтаахпыт, тоҕо диэтэр сүллүүкүттэр кэлиэхтэрин сөп, түүн соҕотох сылдьыллыа суохтаах, ойуурга эмиэ. Киһи Таҥха кэмигэр аһаҕас, үтүө майгылаах буолуохтаах, атын киһини үөҕүө суохтаах. Бэйэм урут дьүөгэбинээн, киниэхэ хоно сылдьан, таҥхалаабыппыт. Кумааҕыны уматан инники олохпутун күлүккэ көрбүппүт, онно бэйэм баҕабын, инникибин көрдөрбутэ, атыннык таҥхалыы сылдьыбатаҕым.
Ити курдук, Таҥха – саха норуотун олоҕор сүдү суолталаах, үйэлэртэн үйэлэргэ бэриллэн кэлбит ытык үгэс. Оҕолор уонна эдэр ыччат итэҕэйэр, Таҥха быраабылатын, сиэри-туому тутуһууну уонна Таҥха туһунан элбэҕи билэллэр эбит.
Александр ФЕДОРОВ, К.Д. Уткин аатынан Марха орто оскуолата, XI кылаас.
«Уткин сонуннара» медиа-киин эдкора.
keskil14.ru