Саха литературатын үүнүүтүгэр-сайдыытыгар боччумнаах кылааты киллэрбит, кини историятыгар биллэр-көстөр суолу-ииһи хаалларбыт саха суруйааччыларыттан биирдэстэрэ Алексей Андреевич Иванов-Күндэ буолар. Кини талааннаах поэт, прозаик, учуонай 1898 с. Сунтаар улууһун уруккута Хаҥалас, билиҥҥитэ Кутана нэһилиэгэр төрөөбүтэ. А.А.Иванов – Күндэ биһиги биир дойдулаахпыт уонна киэн туттар улуу киһибит.
Онон кини аатын үйэтитээри, олоҕун кэрчик кэмнэрин, айар үлэтин туһунан кэлэр көлүөнэ оҕолоругар тиэрдэр сыаллаах “Бэйэ оонньуута” оҥоһулунна. Саха литературатын уруогар, уруок таһынан билии-көрүү сатабылын сайыннарарга туттуохха сөп. Оонньуу нөҥүө оҕолор кини олоҕун, айар үлэтин туһунан дириҥник билсэллэр, билиилэрин хаҥаталлар, тургутан көрөллөр. Тулалыыр эйгэни, атын оҕону кытта оонньуу нөҥүө бодоруһар, кэпсэтэр буолар. Оонньууга 5-11 кылаас оҕолоро бэйэ икки ардыгар хамаандаҕа арахсан оонньуохтарын сөп. Бэйэ оонньуута 4 түһүмэхтэн турар. Олортон аҕыйаҕы билигин оонньоон көрүҥ. Ребуһу таай:
Салгыы көнө, тоһуттаҕас сурааһыннарынан буукубалары холбоон хоһоон ааттарын таһаар:
Бу «Бэйэ онньуута» тыл оонньуутугар Кутанаҕа баар Күндэ аатын үйэтитэр түмэл, алааһыгар Саппыйаҕа туруоруллубут мемориал,кини аатын сүгэр оскуола хаартыскалара киирдэ. Онон оҕолор тулалыыр эйгэҕэ, уопсастыбаҕа болҕомтолоох буолаллар, нэһилиэк историятын кытта алтыһаллар.
Тыл оонньуутугар оҕо бэйэтэ толкуйдуура күүһүрэр, айар, тэҥниир дьоҕура сайдар, билиитэ-көрүүтэ кэҥиир. Сынньатар, аралдьытар, саха биллиилээх суруйааччыларыгар интэриэһи үөскэтэр. Оонньуу хаамыытыгар бэйэни сыаналанар. Онон Күндэ аналлаах «Бэйэ оонньуута» оҕону билиигэ-көрүүгэ көҕүлүө дии саныыбыт.
Елена Евгеньевна Архангельская,
А.А. Иванов-Күндэ аатынан Кутана орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала, Сунтаар